Generał

Ten artykuł dotyczy wojska. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Generał

Wojska Lądowe

STANAG	OF-09
Stopień wyższy	marszałek Polski
Stopień niższy	generał broni
Aktualne oznaczenie stopnia
naramiennik
kurtka nieprzemakalna
Oznaczenie stopnia na okrętach MW RP
flaga rangowa
Multimedia w Wikimedia Commons

Zobacz hasło generał w Wikisłowniku

Generał – wysoki stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich.

Nazwa pochodzi od łac. generalis („główny, nadrzędny”) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu stopień generała jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa zachował się jedynie w Szwajcarii.

Stopień ten, wprowadzony do obiegu w XVI w. we Francji, występuje w podobnym brzmieniu w większości armii świata. Później generał stał się zwykłym stopniem wojskowym, podzielono go też na kilka – trzy do pięciu – stopni. W części państw poszczególne stopnie generalskie są najwyższymi stopniami wojskowymi, w części wyższym stopniem jest jeszcze marszałek, zwany w niektórych państwach feldmarszałkiem, czyli marszałkiem polowym lub polnym. Oprócz wojsk lądowych, stopień generała został w większości państw przyjęty przez lotnictwo (wyjątek w tym zakresie stanowi Wielka Brytania), natomiast odpowiednikiem generała w marynarce wojennej jest admirał. Termin „generał” używany jest zarówno jako nazwa konkretnego stopnia generała, jak i jako ogólne określenie stopni generalskich.

 Osobny artykuł: Generalissimus.

W armiach niektórych krajów, zwłaszcza znajdujących się w stanie wojny albo rządzonych przez dyktatorów, funkcjonował jeszcze jeden stopień wyższy od wszystkich generałów i marszałka: generalissimus. Stopień ten nosił m.in. Józef Stalin.

W Polsce termin pojawił się w XVII w., początkowo jako stopień dowódczy wojsk zaciężnych, później także na oznaczenie dowódców artylerii.

Generał – początkowo dowódca określonego rodzaju wojsk:

• Generał artylerii (łac. generalis artileriae magister) ustanowiony przez Władysława IV dla Korony w 1637, dla Litwy w 1638. Początkowo powoływany na czas określonej wojny, istniał już w XVI w., po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem w 1531 zw. starszym nad armatą. W 1539 dowództwo artylerii powierzono hetmanowi polnemu, również w tym czasie niestałemu, potem jednak powrócono do pierwotnej koncepcji generała artylerii. Podczas konfederacji gołąbskiej domagano się kadencji dwuletniej dla generała artylerii, jednak urząd pozostał dożywotni. Generał artylerii podlegał hetmanowi wielkiemu, a od 1775 – Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej. Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów. W czasie wojny nierzadko zlecano mu dowództwo innej broni, samodzielnych grup wojska albo członków szyku marszowego lub bojowego. Dysponował funduszem, z którego rozliczał się przed hetmanem. Generał koronny z wydatków wyliczał się też na każdym sejmie, litewski od 1717 przedkładał rachunki Trybunałowi Radomskiemu. Nie obejmowały generałów incompatibilitates, nie mogli jedynie sprawować innego urzędu wojskowego. Podwładnymi generała artylerii byli cejgmistrze.
• Generał piechoty pojawił się w latach 1651–1656.
• Generałowie inspektorzy – dla ogólnego dozoru jazdy i piechoty: dwóch dla Korony i dwóch dla Litwy, mianowani przez hetmana wielkiego, który wyznaczał im pensję. Pojawili się w pierwszej połowie XVIII w. za panowania Augusta III. Zadaniem generałów inspektorów były objazdowe wizytacje wszystkich pułków i składanie raportów hetmanowi. Od 1775 podlegali Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej, który zniósł wprawdzie generała litewskiego, lecz pozostałych podniósł w hierarchii przed generałów artylerii i wprowadzając ich do swych sądów.
• Generał prowiantmagister (lata 70. XVII w.)
• Generał chirurg wojskowy (początkowo urząd niestały, lata 70. XVII wieku)
• Generał audytor (1673 – doradca hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu)

Generał – dowódca wyższych jednostek wojskowych, początkowo w cudzoziemskim autoramencie, najpierw w piechocie i dragonii:

• generałowie majorowie
• generałowie lejtnanci (od końca XVII w.) starsi od generałów majorów.

W czasach stanisławowskich generałowie lejtnanci byli dowódcami dywizji, a generałowie majorowie ich zastępcami, zaś dowódcy brygad kawalerii narodowej – brygadierzy – zostali zrównani z generałami majorami. Istnieli też generałowie majorowie ziemiańscy, którzy dowodzili pospolitym ruszeniem swojej ziemi (powiatu).

W 1790 wraz z ożywieniem urzędu pisarzy polnych otrzymali oni stopień generała lejtnanta, najwyższy z wówczas istniejących.

Członkami sztabu generalnego w dobie I Rzeczypospolitej byli ludzie sprawujący następujące urzędy wojskowe (odpowiadające częściowo funkcji generała): hetman wielki koronny, hetman wielki litewski, hetman polny koronny, hetman polny litewski, strażnik wielki koronny i strażnik wielki litewski, strażnik polny koronny i strażnik polny litewski, pisarz polny koronny i pisarz polny litewski, oboźny wielki koronny i oboźny wielki litewski, oboźny polny koronny i oboźny polny litewski oraz regimentarze.

Poza wojskowością pojęcia „generał” w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej używano także na określenie instytucji i urzędów cywilnych.

W okresie Księstwa Warszawskiego istnieli generałowie dywizji i generałowie brygady dowodzący jednostkami (dywizje, brygady) złożonymi z jednego rodzaju wojska.

W Królestwie Polskim funkcjonował ponadto stopień generała „broni” dowodzącego danym korpusem, przy czym generał jazdy był starszy (ważniejszy) od generała piechoty (nie było generała artylerii).^{[potrzebny przypis]}

27 marca 1919 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Józef Leśniewski „w celu ustalenia nomenklatury tytułów oficerskich” ustalił następujące nazwy w Wojsku Polskim dla generałów:

• generał broni (generał piechoty, kawalerii, artylerii),
• generał porucznik,
• generał podporucznik.

Jednocześnie zastrzegł, że stopień generała porucznika zastępuje stopień generała dywizji, a stopień generała podporucznika winien być stosowany zamiast stopnia generała brygady lub generała majora^[1]. Oficerom posiadającym stopień generała porucznika lub generała podporucznika pełniącym służbę w wojskach technicznych lub służbach bądź w Korpusie Morskim Marynarki Wojennej przysługiwał tytuł:

• generała porucznika Korpusu Sądowego lub generała podporucznika Korpusu Sądowego,
• generała porucznika lekarza lub generała podporucznika lekarza,
• generała porucznika intendenta lub generała podporucznika intendenta,
• generała porucznika marynarki lub generała podporucznika marynarki.

15 lutego 1921 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Kazimierz Sosnkowski zatwierdził nazwy stopni dla oficerów i szeregowych Marynarki Wojennej. Dla oficerów korpusu morskiego wprowadzono między innymi stopnie: admirała, wice-admirała i kontr-admirała^[a]. Oficerom korpusu rzeczno-brzegowego i technicznego, przysługiwały w zamian stopni admiralskich, stopnie generalskie:

• generała marynarki (gen. mar.),
• generała porucznika (gen. por.),
• generała podporucznika (gen. ppor.)^[2].

5 maja 1922 weszła w życie Ustawa z dnia 23 marca 1922 r. o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów Wojsk Polskich^[3]. Na mocy tego aktu prawnego utworzony został Korpus Generałów, jako odrębny korpus osobowy oraz ustanowione w tym korpusie stopnie wojskowe:

• marszałka Polski
• generała broni
• generała dywizji
• generała brygady

W 1919 Józef Leśniewski na przykład posiadał stopień generała porucznika^[4]. Józef Porzecki posiadał stopień generała majora^[5].

 Osobne artykuły: Generałowie i admirałowie II Rzeczypospolitej i Tytulatura duchowieństwa wojskowego II RP.

W dzisiejszych SZ RP istnieją cztery stopnie generalskie, które w Wojskach Lądowych, Wojskach Specjalnych, Siłach Powietrznych i Wojskach Obrony Terytorialnej, przeznaczone są dla najwyższych dowódców z tych korpusów osobowych:

• generał (dawniej generał armii);
• generał broni;
• generał dywizji;
• generał brygady.

W Marynarce Wojennej odpowiadają im stopnie admiralskie.

Na pierwszy i następne stopnie generalskie mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku żołnierza SZ RP wnioskuje o to Minister Obrony Narodowej, w przypadku Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych, a w przypadku Agencji Wywiadu Szef AW.

Odpowiednikami wojskowych stopni generalskich w innych polskich służbach mundurowych są m.in.:^[6]

• w Państwowej Straży Pożarnej:
  • generał brygadier → generał dywizji,
  • nadbrygadier → generał brygady;
• w Policji:
  • generalny inspektor Policji → generał dywizji,
  • nadinspektor Policji → generał brygady;
• w Straży Marszałkowskiej:
  • nadinspektor → generał brygady;
• w Służbie Więziennej:
  • generał inspektor Służby Więziennej → generał dywizji,
  • generał Służby Więziennej → generał brygady;
• w Służbie Celno-Skarbowej:
  • generał → generał dywizji,
  • nadinspektor → generał brygady.

Generał broni jest stopniem „zbiorczym”, łączącym w sobie stopnie generałów różnych rodzajów „korpusów” broni: np. generała piechoty, generała artylerii, generała kawalerii, generała lotnictwa (występujących w przeszłości w wojsku polskim lub współcześnie w wojskach obcych). Za czasów Królestwa Polskiego, tj. 1815-1831, mianem Korpusu Broni określano cały rodzaj broni, gdyż Korpus Piechoty i Korpus Jazdy (Kawalerii) stanowiły najwyższe szczeble dowódcze tych broni.

1 stycznia 2002 w Siłach Zbrojnych RP ustanowione zostały stopnie wojskowe „generała” oraz „admirała floty”^[7], który odpowiada stopniowi generała broni. W ten sposób stopień admirała pozostał najwyższym stopniem w Marynarce Wojennej RP i stał się odpowiednikiem nowo utworzonego „generała”. Oznakami obu tych stopni wojskowych są między innymi cztery gwiazdki. Wprowadzenie tak nazwanego stopnia generalskiego spotkało się z krytyką, gdyż – jak podkreślano – stanowi on bezpośrednią kalkę z Armii Stanów Zjednoczonych i całkowicie ignoruje polską tradycję nazewnictwa stopni generalskich (tj. * – generał brygady, ** – generał dywizji, *** – generał broni, **** – generał armii):

Insygniami generała są gwiazdki na naramiennikach (odpowiednio od jednej do czterech, w zależności od stopnia) i wężyk generalski (zarówno na naramiennikach, jak i na otoku), lampasy na spodniach, a także proporzec generalski.

Obecnie (luty 2026) w Wojsku Polskim służy 129 generałów^[b], w tym:

• 85 generałów brygady^[8]
• 31 generałów dywizji^[9]
• 11 generałów broni^[10]
• 2 generałów (czterogwiazdkowych)^[11].

Pogrubieniem wyróżniono imiona i nazwiska generałów pełniących obecnie czynną służbę wojskową.

• Stanisław Popławski^[c] (ur. 1902, zm. 1973) – od 12 sierpnia 1955
• Wojciech Jaruzelski^[c] (ur. 1923, zm. 2014) – od 29 września 1973
• Florian Siwicki^[c] (ur. 1925, zm. 2013) – od 12 października 1984
• Czesław Piątas (ur. 1946) – od 15 sierpnia 2002
• Franciszek Gągor (ur. 1951, zm. 2010) – od 3 maja 2006
• Andrzej Błasik (ur. 1962, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie)
• Bronisław Kwiatkowski (ur. 1950, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie)
• Mieczysław Cieniuch (ur. 1951) – od 15 sierpnia 2010
• Mieczysław Bieniek (ur. 1951) – od 10 listopada 2010
• Mieczysław Gocuł (ur. 1963) – od 15 sierpnia 2014
• Leszek Surawski (ur. 1960) – od 1 marca 2018
• Rajmund Andrzejczak (ur. 1967) – od 12 listopada 2019
• Jarosław Mika (ur. 1962) – od 12 listopada 2019
• Wiesław Kukuła (ur. 1972) – od 9 listopada 2023^[12]
• Sławomir Wojciechowski (ur. 1968) – od 3 maja 2024^[13]

Polska[14]	generał brygady kod NATO OF-06		generał dywizji kod NATO OF-07		generał broni kod NATO OF-08		generał (generał armii) kod NATO OF-09		marszałek kod NATO OF-10
Arabia Saudyjska[15]		‏عميد‎ (Eamid)		‏لواء‎ (Liwa’i)		‏فريق‎ (Fariq)		‏فريق أول‎ (Fariq 'uwli)	–
Belgia[16]		fr. Général de Brigade niderl. Brigade-generaal		fr. Général-major niderl. Generaal-majoor		fr. Lieutenant-général niderl. Luitenant-generaal		fr. Général niderl. Generaal	–
Bośnia i Hercegowina		Brigadni general		General major		General pukovnik	–		–
Bułgaria[17]		Бригаден генерал (Brigaden general)		Генерал-майор (General-mayor)		Генерал-лейтенант (General-leytenant)		Генерал (General)	–
ChRL[18]		大校 (Dàxiào)[d]		少将 (Shǎojiāng)		中将 (Zhōngjiāng)		上将 (Shàngjiāng)		元帥 (Yuanshuai)[e]
Chorwacja		Brigadni general[f]		General bojnik		General pukovnik		General zbora		Stožerni general
Czechy[19]		Brigádní generál		Generálmajor		Generálporučík		Armádní generál	–
Estonia[20]		Brigaadikindral		Kindralmajor		Kindralleitnant		Kindral
Finlandia[21]		Prikaatikenraali		Kenraalimajuri		Kenraaliluutnantti		Kenraali	–
Francja[22]		Général de Brigade[g]		Général de Division		Général de Corps d´Armée		Général d´Armée		Maréchal de France[h]
Grecja[23]		Ταξίαρχος (Taxíarchos)		Υποστράτηγος (Ypostrátigos)		Αντιστράτηγος (Antistrátigos)		Στρατηγός (Stratigós)	–
Hiszpania[24]		General de brigada		General de división		Teniente general		General de ejército		Capitán general[i]
Indie[25]		ब्रिगेडियर (Brigediyar)		मेजर जनरल (Mejar janaral)		लेफ्टिनेंट जनरल (Lephtinent janaral)		जनरल (Janaral)		फील्ड मार्शल (Pheeld maarshal)
Iran		‏سرتیپ دوم‎ (Sartip dom)		‏سرلشکر‎ (Sarlashkar)		‏سپهبد‎ (Sappehbad)		‏ارتشبد‎ (Ertashbad)	–
		‏سرتیپ‎ (Sartip)
Izrael[26]		‏תת-אלוף‎ (Tat Aluf)		‏אלוף‎ (Aluf)		‏רב-אלוף‎ (Rav Aluf)	–		–
Japonia[27]	–			陸将補 (Rikushō-ho)[j]		陸将 (Rikushō)		幕僚長たる陸将 (Bakuryōchō-taru-rikushō)	–
Kanada[28]		Brigadier-General		Major-General		Lieutenant-General		General	–
Korea Południowa[29]		준장 (Junjang)		소장 (Sojang)		중장 (Jungjang)		대장 (Daejang)		원수 (Wonsu)
KRLD		소장 (Sojang)		중장 (Chungjang)		상장 (Sangjang)		대장 (Daejang)		차수 (Chasu)
										인민군원수 (Inmingun-wonsu)
Kuba[30]		General de Brigada		General de División		General de Cuerpo de Ejército		General de Ejército[k]		Comandante en Jefe[l]
Litwa		Brigados generolas		Generolas majoras		Generolas leitenantas		Generolas	–
Meksyk[31]		General Brigadier		General de brigada		General de división		Secretario de la defensa nacional[m]	–
Mongolia[32]		Бригадын генерал (Brigadyn gyenyeral)		Хошууч генерал (Khoshuuch gyenyeral)		Дэслэгч генерал (Deslegch gyenyeral)		Генерал (Gyenyeral)	–
Niemcy[33]		Brigadegeneral		Generalmajor		Generalleutnant		General	–
III Rzesza		Generalmajor		Generalleutnant		General		Generaloberst		Generalfeldmarschall
Norwegia		Brigadier[n]		Generalmajor		Genralløytnant		General	–
Pakistan		‏بریگیڈیئر‎ (Baregiddair)		‏میجر جنرل‎ (Mager janerl)		‏لیفٹیننٹ جنرل‎ (Liftinant janerl)		‏جنرل‎ (Janerl)		‏فیلڈ مارشل‎ (Fild marshal)
Portugalia		Brigadeiro-general		Major-general		Tenente-general		General		Marechal do Exército[o]
Rosja[34]		Генера́л-майо́р (Generál-mayór)[p]		Генера́л-лейтена́нт (Generál-leytenánt)[q]		Генера́л-полко́вник (Generál-polkóvnik)[r]		Генера́л а́рмии (Generál ármii)[s]		Ма́ршал Росси́йской Федера́ции (Márshal Rossíyskoy Federátsii)[t]
ZSRR		Генера́л-майо́р (Generál-mayór)		Генера́л-лейтена́нт (Generál-leytenánt)		Генера́л-полко́вник (Generál-polkóvnik)		Генера́л а́рмии (Generál ármii)[u]		Маршал советского союза (Márshal sovetskogo soyuza)[v]
Rumunia		General de brigada		General maior		General locotenent		General		Mareșal
Słowacja[35]		Brigádny generál		Generálmajor		Generálporučík		Generál	–
Stany Zjednoczone[w][36]		Brigadier general		Major general		Lieutenant general		General		General of the Army[x][y]
Szwajcaria		Brigadier[z]		Divisionar		Korpskommandant		General[aa]	–
Szwecja		Brigadgeneral		Generalmajor		Generallöjtnant		General	–
Tajlandia[37]	–			พลตรี (Phon tri)		พลโท (Phon tho)		พลเอก (Phon ek)		จอมพล (Chom phon)
Tajwan[38][39]	–			少將 (Shaojiàng)		中將 (Zhōngjiàng)		二級上將 (Èrjí Shàngjiàng)	–
								一級上將 (Yījí Shàngjiàng)
Turcja[40]		Tuğgeneral		Tümgeneral		Korgeneral		Orgeneral[ab]		Mareşal
Ukraina		Бригадний генерал (Bryhadnyi heneral)		Генерал-майор (Heneral-maior)		Генерал-лейтенант (Heneral-leitenant)		Генерал (Heneral)		Генерал армії України (Heneral armii Ukrainy)[ac]
Wielka Brytania[41]		Brigadier[ad]		Major General[ae]		Lieutenant General[af]		General		Field Marshal[ag]
Węgry		Dandártábornok		Vezérőrnagy		Altábornagy		Vezérezredes	–
Włochy[42]		Generale di brigata (Brigadier Generale)[ah]		Generale di divisione (Maggior Generale)		Generale di corpo d’armata (Tenente Generale)		Generale[ai]	–

     Kolorem Khaki oznaczono armie historyczne

• Generałowie Wojska Polskiego

• Wykaz generałów i admirałów pełniących zawodową służbę wojskową