 Mendog, Giedymin, Kiejstut Giedyminowicz, Witold Kiejstutowicz, Władysław II Jagiełło, Barbara Radziwiłłówna, Mikołaj Radziwiłł Czarny, Wawrzyniec Gucewicz, Simonas Daukantas, Maciej Wołonczewski, Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, Antanas Baranauskas, Vydūnas, Jonas Basanavičius. | |
| Populacja |
4,3 mln |
|---|---|
| Miejsce zamieszkania |
Litwa: 2 561 300[1] (2011) |
| Język | |
| Religia | |
| Grupa | |
ponad 50% Litwinów
30% – 50% Litwinów
20% – 30% Litwinów
10% – 20% Litwinów
5% – 10% Litwinów
3% – 5% Litwinów
1% – 3% Litwinów
Litwini (lit. lietuviai) – naród bałtycki zamieszkujący głównie Litwę, a również Wielką Brytanię, USA, Irlandię, Brazylię i inne kraje, posługujący się językiem litewskim.
Nazwa Litwini jest pochodna od Litwy, która to nazwa geograficzna została po raz pierwszy zapisana w formie Litua w ok. 1008–1009 r., w związku ze śmiercią misjonarza Brunona z Kwerfurtu.
Litwini powstali ze związku kilku pomniejszych grup plemiennych, wśród których najważniejszą rolę odgrywali Auksztoci i Żmudzini.
Powszechnie podaje się, że Litwini są najpóźniej schrystianizowanym narodem Europy; nastąpiło to w XIV – XV wieku[12]. Obecnie większość Litwinów to katolicy obrządku rzymskiego.
Po okresie polonizacji – przede wszystkim elit, w związku z funkcjonowaniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, od II poł. XIX w., Litwini rozbudowują własną kulturę i język. W okresie międzywojennym język litewski został poddany zabiegom oczyszczenia z wpływów języków słowiańskich (głównie polskiego), ocenianych jako nadmierne.
Aktualnie liczbę Litwinów szacuje się na ok. 4,3 miliona, z uwzględnieniem emigracji, głównie do Stanów Zjednoczonych.
Litwini w Polsce zamieszkują Suwalszczyznę, głównie okolice Puńska i Sejn.
Początki Litwinów wiążą się z ludami bałtyckimi, które od starożytności zamieszkiwały obszary wschodniego wybrzeża Morza Bałtyckiego. Przodkowie Litwinów należeli do grupy Bałtów wschodnich i byli blisko spokrewnieni z przodkami Łotyszy. W średniowieczu na ziemiach dzisiejszej Litwy funkcjonowały liczne wspólnoty plemienne, w tym Auksztoci i Żmudzini.
Proces politycznego jednoczenia ziem litewskich przyspieszył w XIII wieku pod wpływem zagrożenia ze strony zakonu krzyżackiego i zakonu kawalerów mieczowych. Za twórcę pierwszego trwałego państwa litewskiego uważa się Mendoga, który zjednoczył znaczną część ziem litewskich i w 1253 roku został koronowany na króla Litwy.[13]
W XIV wieku Wielkie Księstwo Litewskie stało się jednym z największych państw Europy. Za panowania Giedymina, Olgierda i Kiejstuta jego terytorium rozszerzyło się daleko na wschód i południe, obejmując liczne ziemie dawnej Rusi Kijowskiej. Litwini stanowili w rezultacie jedynie część ludności wieloetnicznego państwa, w którym znaczną część mieszkańców stanowili Rusini.
W 1385 roku zawarto unię w Krewie, która zapoczątkowała trwały związek dynastyczny Litwy z Królestwem Polskim. Wielki książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił Jadwigę Andegaweńską i został królem Polski. W 1387 roku rozpoczęto oficjalną chrystianizację Litwy, będącej jednym z ostatnich pogańskich państw Europy.[14]
Związek z Polską został pogłębiony przez kolejne unie, a w 1569 roku na mocy unii lubelskiej utworzono Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Wielkie Księstwo Litewskie zachowało własne urzędy, wojsko, skarb i system prawny, jednak jego elity stopniowo ulegały polonizacji. Język polski zyskiwał coraz większe znaczenie wśród szlachty, podczas gdy język litewski pozostawał przede wszystkim językiem części ludności wiejskiej.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku większość ziem litewskich znalazła się w granicach Imperium Rosyjskiego. W XIX wieku władze rosyjskie prowadziły politykę rusyfikacji, szczególnie po powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym. Jednocześnie rozwijało się litewskie odrodzenie narodowe. Ważną rolę odegrali w nim m.in. Jonas Basanavičius i Vincas Kudirka, a także kolporterzy książek, którzy w okresie zakazu litewskiego druku alfabetem łacińskim rozpowszechniali nielegalnie wydawane publikacje.[15]
W czasie I wojny światowej ziemie litewskie znalazły się pod okupacją niemiecką. 16 lutego 1918 roku Rada Litewska ogłosiła odbudowę niepodległego państwa litewskiego ze stolicą w Wilnie.[16] W kolejnych latach Litwa prowadziła walki o utrzymanie niepodległości. Konflikt polsko-litewski dotyczył przede wszystkim Wilna i Wileńszczyzny, które w okresie międzywojennym znalazły się w granicach Polski, podczas gdy siedzibą władz litewskich było Kowno.
W 1940 roku Litwa została zajęta i anektowana przez Związek Radziecki. Po okupacji niemieckiej w latach 1941–1944 ponownie znalazła się pod kontrolą ZSRR. Okres powojenny wiązał się z represjami politycznymi, deportacjami i kolektywizacją, natomiast przeciwko władzom radzieckim działała litewska partyzantka zaliczana do tzw. leśnych braci.
W drugiej połowie lat 80. XX wieku, w okresie pieriestrojki, rozwinął się litewski ruch narodowy Sąjūdis. 11 marca 1990 roku Rada Najwyższa Litwy przyjęła Akt o przywróceniu niepodległego Państwa Litewskiego, stwierdzając, że wykonywanie suwerennej władzy państwa litewskiego, zniesione przez obce siły w 1940 roku, zostaje przywrócone.[17] W akcie podkreślono również ciągłość prawną państwa utworzonego na podstawie aktu z 16 lutego 1918 roku.[18]
Współcześni Litwini stanowią większość ludności Litwy, a społeczności litewskie żyją również w innych państwach Europy i Ameryki Północnej. Podstawowym elementem litewskiej tożsamości narodowej pozostaje język litewski, należący do języków bałtyckich i będący, obok języka łotewskiego, jednym z dwóch zachowanych współcześnie języków tej grupy.
