| II wojna światowa, kampania śródziemnomorska | |||
| Czas |
11–16 czerwca 1942 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce |
wschodnie Morze Śródziemne | ||
| Przyczyna |
aliancka próba zaopatrzenia Malty | ||
| Wynik |
zwycięstwo sił Osi | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| Straty | |||
| |||
Operacja Vigorous – aliancka operacja na Morzu Śródziemnym podczas II wojny światowej, mająca na celu dostarczenie konwoju MW-11 z zaopatrzeniem na Maltę. Konwój wypłynął z Aleksandrii, Port Saidu i Hajfy w dniach 11–12 czerwca 1942, lecz na skutek silnego przeciwdziałania państw Osi, przede wszystkim ataków lotnictwa i obecności floty włoskiej, nie dotarł do Malty i powrócił ze sporymi stratami do Aleksandrii 16 czerwca 1942. Równocześnie z tą operacją prowadzono od zachodu operację konwojową Harpoon.
Najważniejszym alianckim punktem oporu na Morzu Śródziemnym w środkowym okresie II wojny światowej była Malta, stanowiąca wysuniętą bazę okrętów i lotnictwa zagrażających zaopatrywaniu przez państwa Osi wojsk w Afryce Północnej. Była też bazą dla okrętów alianckich w drodze między Gibraltarem a portami egipskimi. Zaopatrywanie Malty było jednak dużym problemem dla aliantów, wobec panowania lotnictwa niemieckiego i włoskiego nad centralnym i wschodnim Morzem Śródziemnym, używającego m.in. baz na Krecie i w Afryce Północnej. Zagrożenie stwarzały też silne włoskie okręty nawodne oraz niemieckie i włoskie okręty podwodne. Dlatego też zaopatrywanie Malty odbywało się w drodze silnie bronionych konwojów organizowanych od wschodu z portów egipskich, a od zachodu z Gibraltaru, przybierających formę całych operacji z powodu angażowania znacznych sił alianckich.
W połowie 1942 sytuacja zaopatrzeniowa na Malcie stała się krytyczna, szczególnie dotyczyło to benzyny dla bazujących tam samolotów. Alianci zaplanowali wobec tego na czerwiec 1942 dużą operację zaopatrzeniową, składającą się z dwóch równoczesnych operacji konwojowych w celu rozproszenia sił Osi, nazwanych Harpoon – z Gibraltaru i Vigorous – ze wschodu (konwój MW-11).
W celu przeprowadzenia operacji Vigorous, siły brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej zostały wzmocnione okrętami z Oceanu Indyjskiego, m.in. czterema australijskimi niszczycielami typu N (HMAS „Napier”, „Norman”, „Nestor” i „Nizam”) i brytyjskimi HMS „Griffin”, „Fortune”, „Hotspur”.
W skład konwoju MW-11 weszło 11 statków, eskortowanych ogółem przez 8 krążowników lekkich (w tym 5 przeciwlotniczych), 26 niszczycieli (w tym 9 eskortowych), 4 korwet i 2 trałowców. Spośród niszczycieli, 9 eskortowych typu Hunt i 2 typu P miały całą artylerię przystosowaną do ognia przeciwlotniczego, lecz pozostałe miały niewielkie możliwości w tym zakresie. Z powodu uszkodzenia przez włoskie „żywe torpedy” w Aleksandrii w grudniu 1941 pancerników HMS „Queen Elizabeth” i „Valiant”, pancerniki nie były dostępne dla aliantów. W składzie zespołu jedynie znajdował się okręt-cel HMS „Centurion” – dawny pancernik, przebudowany w celu zmylenia wywiadu na atrapę nowego pancernika HMS „Anson”, uzbrojony jedynie w lekkie działa przeciwlotnicze. Transportował on ponadto ok. 2000 t. ładunku. Dla zabezpieczenia się przed włoską flotą, pod główną bazę w Tarencie wysłano 9 brytyjskich okrętów podwodnych.
Konwój wypłynął podzielony na trzy części: MW-11A z Hajfy w składzie 5 statków z eskortą[1], MW-11B z Aleksandrii w składzie 2 tankowców z eskortą[1] i MW-11C z Port Saidu w składzie 4 statków, eskortowanych przez krążownik przeciwlotniczy HMS „Coventry” i niszczyciele eskortowe HMS „Airedale”, „Aldenham”, „Beaufort”, „Croome”, „Eridge”, „Dulverton”, „Exmoor” i „Hurworth”. Dodatkowo, statki MW-11C holowały 4 kutry torpedowe. Komodorem konwoju był kontradmirał England. Zakładano, że konwój będzie płynął z prędkością średnią 13 węzłów, której jednak w praktyce nie osiągano.
Zespół osłony stanowiło aż 7 krążowników lekkich (HMS „Arethusa”, „Birmingham”, „Newcastle", „Cleopatra”, „Dido”, „Euryalus”, „Hermione” – z tego 4 ostatnie przeciwlotnicze, 19 niszczycieli (HMS „Hasty”, „Hero”, „Hotspur”, „Fortune”, „Griffin”, „Inconstant”, „Javelin”, „Jervis”, „Kelvin”, "Napier”, „Nestor”, „Nizam”, „Norman”, „Pakenham", „Paladin”, „Sikh”, „Zulu” i eskortowy „Tetcott”), 4 korwety, 2 trałowce i 2 statki ratownicze (prawdopodobnie część niszczycieli i lżejsze okręty były przydzielone do bezpośredniej eskorty konwojów)[1]. Okrętem flagowym był HMS „Cleopatra”.
W niektórych publikacjach za pierwszą ofiarę operacji uważa się niszczyciel eskortowy HMS „Grove”, zatopiony na północ od Sollum przez niemiecki okręt podwodny U-77 12 czerwca o 5.37, lecz powracał on wówczas z rejsu zaopatrzeniowego do Tobruku (wraz z „Tetcott”), nie związanego z operacją Vigorous.
Dla odciągnięcia uwagi przeciwnika przeprowadzono najpierw operację dywersyjną w postaci rejsu konwoju MW-11C, który wypłynął 11 czerwca z Port Saidu. Konwój ten, z silną eskortą okrętów mogących prowadzić ogień przeciwlotniczy (krążownik przeciwlotniczy i 8 niszczycieli eskortowych), miał pozorować rejs do Tobruku, po czym zawrócić i połączyć się z pozostałymi częściami. Miało to w założeniu spowodować wypłynięcie włoskiej floty z baz, zmniejszając jej zapasy paliwa i wystawiając na ataki okrętów podwodnych. Nadzieje te jednak nie spełniły się, natomiast konwój, który wpłynął w tzw. „aleję bombową” (bomb alley) między Kretą a Afryką Północną, stał się celem ataków lotnictwa. Już po zawróceniu do miejsca spotkania, 12 czerwca bombowce Ju 88 z I/KG.54 uszkodziły statek „City of Calcutta” (8063 BRT)[2], który został odesłany do Tobruku pod eskortą niszczycieli „Croome” i „Exmoor”.
13 czerwca konwój MW-11C połączył się pod Tobrukiem z głównymi częściami konwoju MW-11A z Hajfy i MW-11B z Aleksandrii oraz siłami głównymi osłony z Aleksandrii pod dowództwem kontradmirała Philipa Viana. Szybko konwój zaczął się uszczuplać – jeden ze statków, „Elizabeth Bakke” odesłano z powrotem z uwagi na zbyt małą prędkość. Z powodu pogorszenia pogody odesłano także 13 czerwca kutry torpedowe (w drodze zatonął MTB 259).
W nocy na 14 czerwca przeprowadzono też operację dywersyjną w postaci rajdu brytyjskich komandosów, transportowanych przez greckie okręty podwodne „Triton” i „Papanicolis”, na lotnisko pułku LG.1 w Maleme na Krecie[2], bez większych efektów.
14 czerwca statek „Aagtekirk” (6811 BRT), który nie mógł utrzymać prędkości, odesłano do Tobruku pod eskortą niszczyciela eskortowego „Tetcott” i korwety „Primula”, jednakże został on zatopiony przed tym portem przez niemieckie bombowce Ju 87 i Ju 88, które uszkodziły też „Primulę”. Do konwoju powróciły jednak niszczyciele eskortowe „Croome” i „Exmoor”.
Ataki samolotów Ju 88 z pułku LG.1 na konwój 14 czerwca zatopiły statek „Bhutan” (6104 BRT) i uszkodziły „Potaro” (5410 BRT), który jednak płynął dalej[2]. HMS „Pakenham” z eskorty konwoju był także atakowany nieskutecznie torpedami przez niezidentyfikowany okręt podwodny. Kontradmirał Vian uzyskał tego dnia informacje o wyjściu w morze floty włoskiej z Tarentu głównych sił floty włoskiej pod dowództwem admirała Giuseppe Fioravanzo, w składzie dwóch pancerników „Vittorio Veneto” i „Littorio”, 2 ciężkich i 2 lekkich krążowników oraz niszczycieli. Obecność silnego zespołu włoskiego skomplikowała sytuację – siły alianckie nie miały szans na pokonanie Włochów i niewielkie szanse na uchylenie się w razie starcia, z uwagi na panującą dobrą pogodę. Mając to na uwadze, Vian zdecydował zawrócić i 15 czerwca o 1.45 konwój zmienił kurs na wschodni. Wkrótce jednak został zaatakowany przez niemieckie kutry torpedowe z Derny w Libii (schnellbooty), ok. 90 mil na północny zachód od Derny. Kuter S-56 uszkodził krążownik lekki HMS „Newcastle” (bez ofiar), a S-55 zatopił niszczyciel HMS „Hasty” (13 ofiar).
W tym czasie, o 5.15 brytyjski samolot torpedowy Bristol Beaufort z 217. Dywizjonu RAF z Malty zdołał poważnie uszkodzić włoski krążownik ciężki „Trento”. Unieruchomiony „Trento” został pozostawiony z eskortą, lecz o 9.10 odnalazł go i storpedował brytyjski okręt podwodny P35 (HMS „Umbra”), po czym krążownik zatonął ze sporymi stratami w załodze. Około 9.05 włoskie siły główne zostały zaatakowane przez amerykańskie bombowce B-24 Liberator, które zdołały uzyskać jedno trafienie na „Littorio”, powierzchownie uszkadzając wieżę dziobową[3].
Około godz. 7 15 czerwca, gdy włoska flota była ok. 200 mil na północny zachód, konwój powrócił na kurs na Maltę na rozkaz dowództwa z brzegu. O 9.40 jednak konwój odwołano z powrotem, kiedy oceniono, że włoska flota pomimo utraty krążownika w dalszym ciągu zmierza na przechwycenie. W dzień konwój, znajdujący się na południe od Krety, podlegał szczególnie silnym atakom lotnictwa (m.in. bombowce nurkujące Junkers Ju 87 Stuka z StG.3 i włoskie bombowce CANT Z.1007[2]). Lekki krążownik HMS „Birmingham” został uszkodzony bliskim wybuchem, który unieruchomił mu wieże artylerii, a niszczyciel eskortowy HMS „Airedale” został ciężko uszkodzony przez stukasy, po czym musiał zostać dobity przez HMS „Aldenham” i „Hurworth”. Około godz. 18, na południowy zachód od Krety, lotnictwo ciężko uszkodziło niszczyciel australijski „Nestor”. Próba holowania przez HMS „Javelin” do Aleksandrii nie powiodła się i następnego dnia rano tonący okręt został przez niego dobity.
W tym czasie, po południu 15 czerwca dowództwo nakazało ponownie zawrócić w kierunku Malty z uwagi na otrzymane informacje o zawróceniu floty włoskiej. Jednakże, w obliczu poniesionych strat i kończących się zapasów amunicji przeciwlotniczej oraz paliwa, z powodu zmian kursu, ostatecznie zdecydowano przerwać operację i konwój zawrócił do Aleksandrii. W drodze powrotnej poniósł jednak dalszą stratę, gdyż 16 czerwca rano krążownik przeciwlotniczy HMS „Hermione” został zatopiony przez niemiecki U-Boot U-205 na południe od Krety. Resztki konwoju dopłynęły do Aleksandrii 17 czerwca.
Flota włoska 15 czerwca około godz. 14 zawróciła do Tarentu, jednakże brytyjski samolot Wellington z 38 Dywizjonu RAF z Malty zdołał jeszcze o 23.39 uszkodzić torpedą pancernik „Littorio” w część dziobową[3].
Operacja Vigorous zakończyła się porażką aliancką – żaden ze statków z zaopatrzeniem nie dotarł na Maltę, a flota poniosła ciężkie straty na skutek działań lotnictwa, okrętów podwodnych i kutrów torpedowych. Utracono jeden krążownik (HMS „Hermione”), trzy niszczyciele (HMS „Airedale”, HMS „Hasty” i HMAS „Nestor”) oraz dwa statki. Większym uszkodzeniom uległy dalsze dwa krążowniki, korweta i statek, kilka dalszych okrętów było mniej uszkodzonych. Krążownik HMS „Newcastle" był remontowany w USA do listopada 1942, następnie wyposażany w Wielkiej Brytanii do marca 1943, uszkodzenia „Birmingham” usunięto na miejscu.
Flota włoska poniosła również stosunkowo dotkliwą stratę na skutek ataków lotnictwa brytyjskiego, w postaci zatopienia krążownika ciężkiego „Trento”, niemniej jednak jej działania dopomogły w osiągnięciu celu w postaci zablokowania zaopatrzenia Malty, mimo że nie doszło do bezpośredniego starcia okrętów nawodnych. Uszkodzenia pancernika „Littorio” usunięto do 27 sierpnia 1942, duże okręty włoskie nie były już jednak aktywnie wykorzystywane z uwagi na kiepską sytuację paliwową Włoch.
Przeprowadzona równocześnie operacja Harpoon z zachodu osiągnęła minimalnie swój cel – tylko 2 z 6 statków dotarły na Maltę. Spowodowało to konieczność przeprowadzenia w sierpniu kolejnej, silniejszej operacji zaopatrzeniowej, o kryptonimie Pedestal.
Włosi:
Niemcy:
