Program Artemis – program eksploracji Księżyca realizowany przez amerykańską Narodową Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej, formalnie ustanowiony w 2017 roku na mocy Space Policy Directive 1[1]. Celem programu jest lądowanie człowieka na Księżycu – po raz pierwszy od czasu misji Apollo 17 z 1972 roku[1][2] – a w dłuższej perspektywie utworzenie trwałej bazy księżycowej[2]. Program ten ma również stanowić kluczowy etap przygotowań do przyszłych załogowych misji na Marsa[1].
Dwa główne elementy programu Artemis wywodzą się z anulowanego programu Constellation: statek kosmiczny Orion (wyposażony w Europejski Moduł Serwisowy zamiast pierwotnie planowanego modułu produkcji amerykańskiej[3][4]) oraz boostery rakietowe rakiety Space Launch System, które zostały pierwotnie opracowane na potrzeby rakiety Ares V[5][6]. Pozostałe komponenty programu, takie jak planowana stacja orbitalna Lunar Gateway[7] oraz system lądowania załogowego Human Landing System[8], znajdują się w fazie rozwoju i są realizowane we współpracy agencji rządowych oraz prywatnych przedsiębiorstw sektora kosmicznego, w ramach międzynarodowych Porozumień Artemis oraz kontraktów rządowych[9].
Program Artemis jest zorganizowany wokół serii misji kosmicznych realizowanych z wykorzystaniem rakiety nośnej Space Launch System[1]. Poszczególne misje kosmiczne mają stopniowo rosnąć pod względem złożoności i są planowane w odstępach co najmniej rocznych[2]. NASA oraz jej partnerzy zaplanowali misje od misji Artemis 1 do misji Artemis 4, przy czym proponowane są również kolejne etapy programu[1]. Każda z tych misji koncentruje się na starcie rakiety Space Launch System wynoszącej statek kosmiczny Orion. Misje po Artemis 2 będą uzależnione od misji wspierających realizowanych przez partnerów NASA oraz od dodatkowych statków kosmicznych pełniących funkcje pomocnicze[8].
Space Launch System, statek kosmiczny Orion oraz lądowniki klasy Human Landing System stanowią główną infrastrukturę programu Artemis, natomiast stacja Lunar Gateway pełni rolę pomocniczą[1]. Infrastruktura wspierająca program Artemis obejmuje m.in. program Commercial Lunar Payload Services oraz planowaną bazę Artemis Base Camp na powierzchni Księżyca[10][11].
Pierwszy start statku kosmicznego Orion na rakiecie Space Launch System pierwotnie planowano na 2016 rok, jednak misja była wielokrotnie opóźniana[12][13], a ostatecznie została zrealizowana 16 listopada 2022 roku w ramach misji Artemis 1[14][12]. Misja załogowa Artemis 2 wystartowała w nocy z 1 na 2 kwietnia o 00:35 czasu polskiego[15] (1 kwietnia o 18:35 czasu wschodniego[16]). Załogowe lądowanie na Księżycu w ramach misji Artemis 3 ma nastąpić nie wcześniej niż w połowie 2027 roku[8]. Misja Artemis 4, obejmująca dokowanie do stacji Lunar Gateway, planowana jest na koniec 2028 roku[17]. Misja Artemis 5, zakładająca dokowanie z modułem ESPRIT należącym do Europejskiej Agencji Kosmicznej, systemem Canadarm3 należącym do Kanadyjskiej Agencji Kosmicznej oraz dostarczeniem na powierzchnię Księżyca pojazdu Lunar Terrain Vehicle, jest planowana na początek 2030 roku[18][19][20]. Misja Artemis 6, planowana jest na początek 2031 roku[21]. Po zakończeniu misji Artemis 6 NASA planuje coroczne lądowania ludzi na Księżycu[1].
Program stanął w obliczu największego zagrożenia z powodu drastycznej zmiany ekonomiki startów na początku lat dwudziestych XXI wieku, spowodowanej pojawieniem się rakiet nośnych wielokrotnego użytku[22]. Po przeprowadzeniu licznych debat w Kongresie Stanów Zjednoczonych dotyczących zasadności dalszej realizacji programu, został on ostatecznie sfinansowany na mocy ustawy One Big Beautiful Bill z 2025 roku[23].
Obecny program Artemis zawiera kilka głównych elementów innych anulowanych projektów NASA, takich jak program Constellation i Asteroid Redirect Mission. Początkowo zgodnie z ustawą o autoryzacji NASA z 2005 r., Constellation obejmował rozwój Ares I, Ares V i Orion Crew Exploration Vehicle. Program trwał od początku 2000 roku do 2010 roku.
W 2008 r. nowo wybrany prezydent Barack Obama ustanowił specjalny komitet w celu ustalenia, jak wykonalne będzie lądowanie na Księżycu do 2020 r. przy obecnym budżecie. Komisja stwierdziła, że projekt był znacząco niedofinansowany i że lądowanie na Księżycu w 2020 r. było niemożliwe. Program Constellation został następnie wstrzymany.
15 kwietnia 2010 r. prezydent Obama przemawiając w Centrum Kosmicznym Kennedy’ego, ogłosił plany administracji dotyczące NASA, anulowanie elementów Constellation niebędących elementami Oriona, ogłaszając, że plan stał się niewykonalny. Zamiast tego obiecał 6 miliardów dolarów dodatkowych środków i wezwał do opracowania nowego programu rakiet dla ciężkich ładunków, który będzie gotowy do budowy do 2015 roku, z załogowymi misjami na orbitę marsjańską do połowy lat 30. XXI wieku[24].
30 czerwca 2017 r. prezydent Donald Trump podpisał rozporządzenie wykonawcze w sprawie ponownego ustanowienia Krajowej Rady Kosmicznej, której przewodniczy wiceprezydent Mike Pence. W budżecie postanowiono zachować środki na programy lotów kosmicznych jeszcze z poprzedniej administracji; są to: Commercial Crew Development, Space Launch System, i załogowy statek Orion przystosowany do lotów w głęboką przestrzeń kosmiczną, przy jednoczesnym ograniczeniu badań naukowych na Ziemi i wezwaniu do eliminacji biura edukacyjnego NASA[25].
11 grudnia 2017 r. Trump podpisał Dyrektywę w Sprawie Polityki Kosmicznej 1, zmianę krajowej polityki kosmicznej, która przewiduje współpracę USA z partnerami z sektora prywatnego na rzecz powrotu człowieka na Księżyc, a następnie misje na Marsa i dalej. Polityka wzywa administratora NASA do „prowadzenia innowacyjnego i zrównoważonego programu badań z partnerami handlowymi i międzynarodowymi, aby umożliwić ludzką ekspansję w całym Układzie Słonecznym i przywrócić Ziemi nową wiedzę i możliwości”.
26 marca 2019 r. wiceprezydent Mike Pence ogłosił, że cel lądowania na Księżycu zostanie przyspieszony o 4 lata, a planowane lądowanie odbędzie się w 2024 r. W 2023 r. określono nowy termin na koniec 2025[26]. W styczniu 2024 r. przełożono lądowanie na wrzesień 2026 r. W 2026 r. ogłoszono, że odbędzie się ono dopiero w ramach misji Artemis 4, a trzecia misja przetestuje na orbicie okołoziemskiej lądownik.
| Misja | Start | Załoga | Rakieta | Czas trwania | Cel |
|---|---|---|---|---|---|
| Artemis I[27] | 16 listopada 2022 | bezzałogowy | SLS Block 1 | 26 dni | bezzałogowy lot statku Orion wokół Księżyca |
| Artemis II[28] | 1 kwietnia 2026 Kennedy LC-39B |
SLS Block 1 | 9 dni | przelot wokół Księżyca (8900 km nad powierzchnią) | |
| Artemis III[29] | 2027 Kennedy LC-39B |
SLS Block 1 | nieznany | lot na orbitę Ziemi, test lądownika księżycowego[30] | |
| Artemis IV[31] | 2028 Kennedy LC-39B |
czworo astronautów, w tym 2 lądujących na Księżycu | SLS Block 1B Crew | ~30 dni | misja zakończy się lądowaniem na Księżycu na około tydzień |
| Artemis V[32] | koniec 2028 | nieznana | Misja zakończy się lądowaniem na Księżycu. Planowane jest rozpoczęcie budowy bazy księżycowej. |
Realizacja programu Artemis wymaga uruchomienia dodatkowych programów, projektów oraz komercyjnych rakiet nośnych, mających na celu wsparcie budowy stacji Lunar Gateway, realizację misji zaopatrzeniowych do tej stacji oraz rozmieszczenie licznych bezzałogowych lądowników i instrumentów naukowych na powierzchni Księżyca[33]. Kilka wcześniejszych misji bezzałogowych koordynowanych jest w ramach programu Commercial Lunar Payload Services, którego celem jest rozpoznanie zasobów księżycowych, a także testowanie technologii pozyskiwania i wykorzystania zasobów in situ (ang. In situ resource utilization, ISRU)[33][34].
W marcu 2018 roku NASA ustanowiła program Commercial Lunar Payload Services, którego celem jest wysyłanie niewielkich bezzałogowych lądowników i łazików, głównie w rejon południowego bieguna Księżyca[34][35][36]. Do głównych celów programu należą: rozpoznanie zasobów księżycowych, testy wykonalności technologii ISRU oraz prowadzenie badań naukowych na powierzchni Księżyca[37].
W pierwszej fazie programu rozpatrywano oferty zdolne do dostarczenia co najmniej 10 kilogramów ładunku użytecznego do końca 2021 roku[38]. Planowano również uwzględnienie propozycji średnich lądowników, zdolnych do transportu od 500 do 1000 kilogramów ładunku, dla misji realizowanych po 2021 roku[39].
W listopadzie 2018 roku NASA ogłosiła listę dziewięciu firm zakwalifikowanych do ubiegania się o kontrakty z programu Commercial Lunar Payload Services[40]. Dnia 31 maja 2019 roku trzy z nich: Astrobotic Technology, Intuitive Machines oraz OrbitBeyond, otrzymały kontrakty na realizację lądowników księżycowych[41]. 29 lipca 2019 roku NASA poinformowała o przyjęciu wniosku OrbitBeyond o zwolnienie z zobowiązań kontraktowych, wskazując na „wewnętrzne trudności korporacyjne” firmy[42].
Pierwszych dwanaście ładunków użytecznych i eksperymentów opracowanych przez ośrodki NASA ogłoszono 21 lutego 2019 roku[43]. Kolejnych dwanaście ładunków, pochodzących z uniwersytetów i prywatnego przemysłu kosmicznego, wybrano 1 lipca 2019 roku; siedem z nich stanowiły eksperymenty naukowe, a pięć demonstratory technologii[44].
Program Lunar Surface Instrument and Technology Payloads w 2019 roku zbierał propozycje ładunków użytecznych niewymagających istotnego dalszego rozwoju. Obejmowały one demonstratory technologii mające na celu rozwój badań księżycowych oraz komercyjnego wykorzystania Księżyca[45][46].
W listopadzie 2019 roku NASA dodała pięciu kolejnych wykonawców uprawnionych do ubiegania się o kontrakty na transport dużych ładunków na powierzchnię Księżyca w ramach programu Commercial Lunar Payload Services: Blue Origin, Ceres Robotics, Sierra Nevada Corporation, SpaceX oraz Tyvak Nano-Satellite Systems[47][48].
W kwietniu 2020 roku NASA wybrała firmę Masten Space Systems do realizacji kolejnej misji dostawczej programu Commercial Lunar Payload Services na Księżyc w 2022 roku[49][50]. 23 czerwca 2021 roku Masten Space Systems ogłosiła opóźnienie misji do listopada 2023 roku, wskazując pandemię COVID-19 oraz problemy w globalnych łańcuchach dostaw jako główne przyczyny opóźnienia[51].
W lutym 2021 roku NASA wybrała firmę Firefly Aerospace do realizacji misji programu Commercial Lunar Payload Services w region Mare Crisium, planowanej na połowę 2023 roku[52][53].
| Data kwalifikacji | Firma | Proponowane usługi | Przyznanie kontraktu | |
|---|---|---|---|---|
| Data | Kwota (mln w USD) | |||
| 29 listopada
2018 |
Astrobotic Technology | Lądownik Peregrine | 31 maja 2019 | 79,5[41] |
| Deep Space Systems | [40] | |||
| Draper Laboratory | Lądownik Series 2 | 21 lipca 2022 | 73[54] | |
| Firefly Aerospace | Klasa lądowników Blue Ghost | 4 lutego 2021 | 93,3[52] | |
| Intuitive Machines | Klasa lądowników Nova-C | 31 maja 2019 | 77[41] | |
| Lockheed Martin Space | Lądownik McCandless | [40] | ||
| Masten Space Systems | Lądownik XL-1 | 8 kwietnia 2020 | 75,9[49][40] | |
| Moon Express | Lądowniki MX-1, MX-2, MX-5, MX-9; powrót próbek z Księżyca | [40] | ||
| OrbitBeyond | Lądowniki Z-01 i Z-02 | 31 maja 2019 | 97[41] | |
| 18 listopada
2019 |
Blue Origin | Lądownik Blue Moon | [48] | |
| Ceres Robotics | [48] | |||
| Sierra Nevada Corporation | [48] | |||
| SpaceX | Lądownik towarowy Starship | [48] | ||
| Tyvak Nano-Satellite Systems | [48] | |||
5 maja 2020 roku agencja Reuters poinformowała, że administracja prezydenta Donalda Trumpa przygotowuje nową międzynarodową umowę regulującą kwestie wydobycia surowców na Księżycu[55]. Administrator NASA Jim Bridenstine oficjalnie ogłosił Porozumienia Artemis 15 maja 2020 roku. Dokument ten stanowi zbiór wielostronnych porozumień pomiędzy państwami uczestniczącymi w programie Artemis, „opartych na Traktacie o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku”[56][9]. Porozumienia te spotkały się z krytyką części amerykańskich badaczy, którzy uznali je za próbę ukierunkowania międzynarodowej współpracy kosmicznej na krótkoterminowe interesy komercyjne Stanów Zjednoczonych[57].
Do lądowania na Srebrnym Globie będzie potrzebny zaprojektowany na nowo lądownik. Plany NASA zakładały, że lądownik będzie składał się z trzech modułów:
30 kwietnia 2020 roku NASA ogłosiła wybór trzech firm do zaprojektowania i zbudowania lądowników. Pod kierownictwem firmy Blue Origin (konsorcjum obejmuje też firmy Lockheed Martin, Northrop Grumman i Draper) miał powstać trójmodułowy Integrated Lander Vehicle. Firma Dynetics miała zbudować zintegrowany lądownik Dynetics Human Landing System. Ostatnim wybranym rozwiązaniem była wersja księżycowa statku Starship firmy SpaceX[59]. Blue Origin dostało 579 mln dolarów dofinansowania, Dynetics – 253 mln, a firma Elona Muska – 135 mln[60]. W piątek 16 kwietnia 2021 roku NASA ogłosiła, że lądownikiem, który dostarczy pierwszych od czasu programu Apollo astronautów na Księżyc, będzie pojazd Starship[61][62][63][64][65][60]. Astronauci po kilkudniowym locie będą dokowali statkiem Orion do stacji kosmicznej Gateway, by przesiąść się do lądownika i nim wylądować na powierzchni Księżyca[60].
9 grudnia 2020 roku NASA podała listę 18 astronautów, wytypowanych do udziału w programie[66]:
| Programy |
|
|---|---|
| Orbitery | |
| Lądowniki | |
| Stacje kosmiczne |
