Znak specjalny sędziów sądów wojskowych (wzór 2025)Oznaka specjalna sędziów sądów wojskowych na mundur wyjściowy (wzór 2025)Oznaka specjalna sędziów sądów wojskowych na mundur polowy (wzór 2025)
Współczesne sądy wojskowe w Polsce to organy sprawujące w Siłach Zbrojnych RP wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych.
Ustrój
Ustrój sądownictwa wojskowego reguluje ustawa z 21 sierpnia 1997 roku – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1614 (ISAP)). Zgodnie z zasadą instancyjności zawartą w Konstytucji RP sądownictwo wojskowe jest dwuinstancyjne:
wojskowy sąd garnizonowy „odpowiada” powszechnemu sądowi rejonowemu,
Postępowanie przed sądami wojskowymi i ich właściwość uregulowane zostały w dziale XV Kodeksu postępowania karnego. Dział ten zawiera przepisy proceduralne stosowane wyłącznie przed sądami wojskowymi, ale jednocześnie nakazuje stosowanie przed tymi sądami w szerokim zakresie przepisów pozostałych działów kodeksu postępowania karnego. Postępowania przed sądami wojskowymi toczą się więc w znacznej części na podstawie tych samych przepisów, które regulują postępowanie przed sądami powszechnymi (zob. art. 646 k.p.k.).
Właściwość podmiotowa i przedmiotowa (rzeczowa) sądów wojskowych uwzględnia reguły prawa karnego materialnego odnoszące się do żołnierzy (zawarte w części wojskowej Kodeksu karnego od art. 317 k.k.), w tym zbiór czynów zabronionych jako przestępstwa, których sprawcą może być wyłącznie żołnierz (a inne osoby – np. pracownicy wojska – tylko wyjątkowo, gdy wynika to z przepisów szczególnych):
przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej, zasadom dyscypliny wojskowej, zasadom postępowania z podwładnymi, zasadom obchodzenia się z uzbrojeniem i uzbrojonym sprzętem wojskowym, zasadom pełnienia służby, mieniu wojskowemu,
przestępstwa popełnione przeciwko organowi wojskowemu lub innemu żołnierzowi,
przestępstwa popełnione podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, w obrębie obiektu wojskowego lub wyznaczonego miejsca przebywania, ze szkodą dla wojska lub z naruszeniem obowiązku wynikającego ze służby wojskowej – z wyjątkiem przestępstw popełnionych na szkodę osoby niebędącej żołnierzem,
pracowników cywilnych wojska – o przestępstwa przeciwko zasadom pełnienia służby i przeciwko mieniu wojskowemu,
żołnierzy sił zbrojnych państw obcych, przebywających na terytorium RP oraz członków ich personelu cywilnego – o przestępstwa popełnione w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, chyba że umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, stanowi inaczej.
z kolei z mocy przepisu przejściowego (art. 12 ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego), sądy wojskowe do dnia wejścia w życie art. 647 Kodeksu postępowania karnego (czyli 1 stycznia 2008 r.) rozpoznawały sprawy żołnierzy w czynnej służbie wojskowej o wszelkie przestępstwa popełnione w czasie pełnienia tej służby.
Właściwość funkcjonalna sądów wojskowych określona została następująco:
żołnierzy sił zbrojnych państw obcych, przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz członków ich personelu cywilnego, jeżeli pozostają w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, o ile ustawa lub umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, nie stanowi inaczej.
sprawy przewidziane dla sądów apelacyjnych (tj. apelacje i zażalenia od orzeczeń i zarządzeń wydanych w wojskowym sądzie okręgowym jako sądzie pierwszej instancji), z wyjątkiem spraw dyscyplinarnych sędziów i asesorów sądów wojskowych,
Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych[a] – rozpatruje skargi nadzwyczajne od orzeczeń sądów wojskowych, a także skargi dotyczące przewlekłości postępowania przed sądami wojskowymi[4]
Izba Odpowiedzialności Zawodowej[b] – rozpoznaje apelacje i zażalenia od orzeczeń i zarządzeń w sprawach dyscyplinarnych sędziów i asesorów sądów wojskowych wydanych w wojskowym sądzie okręgowym jako sądzie pierwszej instancji[6].
↑W sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko PolsceETPC uznał, że Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, gdyż prezydent Duda powołał do niej ludzi wskazanych wyłącznie przez KRS, do której z kolei rzekomych przedstawicieli sądownictwa wybrał Sejm. ETPC orzekł, że obecna KRS nie daje gwarancji niezależności od polityków. Obsadzenie jej przez Sejm, mimo że wg konstytucji powołane jest do tego środowisko sędziowskie, nazwał „zasadniczą nieprawidłowością”. „Negatywnie wpłynęła ona na proces powołania sędziów i podważyła legitymację izby” – stwierdził. Ponadto ETPC uznał, że polskie prawo rażąco i w sposób oczywisty naruszył prezydent Duda, który powołał sędziów do IKNiSP, chociaż NSA w 2018 wstrzymał wykonanie rekomendacji nowej KRS. Bez tej rekomendacji nie można powołać sędziego, ale Duda zignorował orzeczenie NSA (vide Wyrok ETPC z dnia 8 listopada 2021 r. w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce).
↑Sędzia Sądu Najwyższego Barbara Skoczkowska wydała 7 lutego 2024 postanowienie, zgodnie z którym następujące elementy przesądzają o tym, że Izba Odpowiedzialności Zawodowej jest organem wadliwym strukturalnie i ustrojowo (nie jest niezależnym i niezawisłym sądem):
wybór sędziów orzekających w IOZ przez prezydenta za zgodą premiera
brak kryteriów tego wyboru
brak przedstawienia uzasadnienia wyboru przez prezydenta
nieprawidłowe powołanie na sędziego Sądu Najwyższego z udziałem wadliwie utworzonej Krajowej Rady Sądownictwa większości sędziów IOZ
brak możliwości rezygnacji sędziego z orzekania w IOZ
brak możliwości doboru składów sędziowskich z sędziów SN spoza IOZ
wąski, wrażliwy i represyjny charakter spraw
realne ryzyko braku możliwości zagwarantowania stronom postępowania dwuinstancyjnego przed sądem niezłożonym z wadliwie powołanych sędziów SN[5].
Przypisy
↑Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 9 maja 2014 r. w sprawie określenia siedzib i obszarów właściwości sądów wojskowych (Dz. U. z 2014 r. poz. 662 (ISAP)).
