| |
| Autor | |
|---|---|
| Rodzaj |
malarstwo olejne |
| Data powstania |
1917 |
| Medium |
olej na płótnie |
| Wymiary |
170 × 163,5 cm |
| Miejsce przechowywania | |
| Miejscowość | |
| Lokalizacja |
Państwowe Muzeum Rosyjskie |
Spacer – obraz olejny Marca Chagalla z 1917 roku, przedstawiający artystę i jego żonę Bellę Rosenfeld podczas spaceru na obrzeżach Witebska. Chagall ukazał siebie stojącego na ziemi i trzymającego za rękę unoszącą się w powietrzu Bellę, co stanowi metaforę miłości, szczęścia i wolności. Dzieło należy do cyklu przedstawień Chagalla i Belli oraz wiązane jest z tryptykiem obejmującym Podwójny portret i Nad miastem. Obraz charakteryzuje się symboliczną kolorystyką, uproszczonymi formami i elementami kubizmu oraz ekspresjonizmu.
Duży wpływ na twórczość Marca Chagalla wywarła Bella Rosenfeld. Była jego muzą, modelką, a później także żoną. Stała się jednym z najważniejszych źródeł inspiracji dla obecnego w twórczości artysty motywu miłości[1]. Według historyków sztuki jej wizerunek pojawił się w ponad dwóch tysiącach prac Chagalla. Relacja malarza z żoną wywarła również istotny wpływ na powstanie obrazu Spacer[2].
Latem 1909 roku Chagall, rozczarowany dotychczasowymi próbami odnalezienia własnego języka artystycznego, wrócił z Petersburga do rodzinnego Witebska. W tym okresie niemal całkowicie zaprzestał malowania. Znaczną część czasu spędzał na przechadzkach po mieście. Jesienią poznał Bertę Rosenfeld (Bellę), młodszą córkę zamożnego jubilera. Chagall wspominał, że już podczas pierwszego spotkania poczuł, iż spotkał kobietę, z którą chciałby spędzić resztę życia. Rok później para się zaręczyła, ale pobrali się dopiero w 1915 roku z powodu częstych wyjazdów artysty do Petersburga i Paryża. W 1916 roku urodziło się ich jedyne dziecko, córka Ida. Małżeństwo z Bellą stało się dla Chagalla symbolem tajemnicy ludzkiego istnienia. Swoją miłość ukazywał on jako doświadczenie głębokie i zmysłowe, miłość dawała mu poczucie lekkości i pozwalała niemal dosłownie wznosić się ponad ziemią. Taki sposób przedstawiania uczucia można dostrzec w jego obrazach Spacer, Nad miastem oraz Urodziny[1].
Bella wielokrotnie pojawiała się w dziełach Chagalla. Artysta poświęcał jej zarówno obrazy, jak i wiersze. W 1944 roku nagle zmarła. Jej śmierć była dla malarza ogromnym wstrząsem. Artysta na pewien czas całkowicie zrezygnował z malarstwa. Do pracy wrócił po dziewięciu miesiącach, zajmując się wówczas przygotowaniem ilustracji do jej książki Płonące światła. Obecność Belli można odnaleźć także w późniejszych pracach Chagalla. Kobiety, które malował, często ją przypominały[1].
Spacer należy do tryptyku, w którym Chagall przedstawił siebie i swoją młodą żonę. Cykl ten powstał w latach 1917–1918[3]. Należą do niego trzy obrazy: Podwójny portret, Spacer i Nad miastem. Na pierwszym z nich malarz ukazał siebie siedzącego na ramionach Belli z kieliszkiem wina w momencie poprzedzającym lot[2]. W Spacerze para znajduje się już niemal w powietrzu, natomiast Nad miastem przedstawia ich unoszących się wspólnie ponad Witebskiem. Dzieła tworzą rodzaj ciągu wydarzeń: bohaterowie najpierw kierują się ku niebu, by później powrócić nad dachy swojego rodzinnego miasta. Powtarzający się we wszystkich trzech pracach motyw lotu można interpretować jako wyraz szczęścia, harmonii i beztroski młodego małżeństwa[1].
Obraz został namalowany w 1917 roku techniką olejną na płótnie. Ma wymiary 170 × 163,5 cm. W 1920 roku trafił do Państwowego Muzeum Rosyjskiego, przekazany z Państwowego Funduszu Muzealnego, należącego do działu sztuk pięknych Ludowego Komisariatu Oświaty. Spacer zalicza się do najjaśniejszych i najbardziej pogodnych prac należących do cyklu ukazującego Chagalla wraz z Bellą[3].
Poszczególne dzieła tworzące tryptyk znajdują się w różnych zbiorach: Nad miastem – w Galerii Trietiakowskiej, natomiast Podwójny portret w 1949 roku został przekazany przez Chagalla paryskiemu muzeum sztuki im. Pompidou[2].
Spacer ukazuje młodą parę podczas przechadzki za miastem. Krajobraz jest spokojny i otwarty, w oddali jest widoczny Witebsk[2]. Kompozycję tworzą dwie sylwetki, umieszczone na dużym płótnie o kształcie zbliżonym do kwadratu. Tworzą układ o wyraźnym kierunku diagonalnym. Podobny układ ma rozmieszczenie barwnych plam, dzięki czemu całość kompozycji zachowuje równowagę opartą na liniach ukośnych[1].
W centrum obrazu znajduje się mężczyzna o rysach Chagalla. Stoi on pewnie na ziemi. Jedną ręką trzyma dłoń ukochanej, a w drugiej – ptaka przypominającego gołębia[4]. Bella została ukazana jako postać niemal pozbawiona ciężaru, unosząca się wysoko nad ziemią. Jej sylwetka znajduje się w rozległej przestrzeni nieba, jednak dzięki połączeniu dłoni z ręką artysty nadal pozostaje symbolicznie związana z ziemią[1]. Druga ręka kobiety jest wyprostowana ku górze i częściowo wychodzi poza kadr obrazu[4]. Oboje mają na sobie eleganckie, odświętne stroje i są uśmiechnięci. Ich pozy oraz wzajemne gesty sugerują intensywne przeżywanie szczęścia, radość i poczucie spełnienia[1][2].
Tło sceny stanowi uproszczony, geometrycznie potraktowany pejzaż, na który składają się zielona łąka, fragmenty drzewa oraz zabudowania miejskie[2]. Powierzchnia łąki została podzielona na kształty kwadratowe i zaokrąglone, przywodzące na myśl patchwork, a poszczególne fragmenty utrzymano w różnych odcieniach zieleni. W oddali, na wysokości horyzontu, można dostrzec zielone budynki oraz bladoróżową cerkiew. Zabudowania przedstawiono za pomocą uproszczonych, geometrycznych brył nawiązujących do kubistycznego sposobu kształtowania przestrzeni. Znaczną część płótna zajmuje jasne, niemal białe niebo, na którym pojawiają się bladoniebieskie wielokąty oraz linie o łagodnym, kolistym przebiegu[4]. Granicę pomiędzy ziemią a niebem wyznacza stosunkowo nisko umieszczony horyzont, co dodatkowo potęguje wrażenie, że bohaterowie unoszą się nad miastem[1]. Zastosowanie różnych tonacji kolorystycznych wpływa na poczucie przestrzenności przedstawienia. Optymistyczny charakter sceny dopełniają przedmioty umieszczone po lewej stronie kompozycji: czerwony, ukwiecony koc piknikowy, karafka oraz kieliszek[5].
W obrazie zestawione zostały elementy rozpoznawalnego pejzażu z fantastycznym przedstawieniem pary unoszącej się nad powierzchnią ziemi. Lot bohaterów może symbolizować wyjście z ograniczonej przestrzeni witebskiego domu i przekroczenie granic miasta poprzez skierowanie się ku otwartemu niebu. Diagonalne ułożenie postaci, kierunki wyznaczane przez kompozycję oraz rozległa, otwarta przestrzeń nieba sprawiają, że scena nabiera dynamiki, a jednocześnie zachowuje wrażenie lekkości i emocjonalnego zachwytu[1].
Warstwa stylistyczna wyraźnie odbiega od tradycyjnego, realistycznego sposobu odwzorowywania rzeczywistości. Artysta posługuje się mocnymi, nasyconymi kolorami o znaczeniu symbolicznym, upraszcza formy i nadaje części z nich geometryczny charakter. Ważną rolę odgrywają również wyraziste szczegóły, metaforyczne znaczenia oraz rezygnacja z klasycznych zasad perspektywy. Chagall czerpie jednocześnie z różnych kierunków artystycznych: ekspresjonizmu, kubizmu i surrealizmu. Ich połączenie prowadzi do powstania charakterystycznego, indywidualnego języka artystycznego, którego nie sposób jednoznacznie zaklasyfikować do pojedynczego nurtu awangardowego[6].
Spacer wyróżnia się atmosferą ekscentrycznej radości, wzbogaconej o skojarzenia z teatrem oraz cyrkiem[1]. Obraz można również odczytywać poprzez odniesienie do pogodnego, ludowego charakteru chasydyzmu, z którym Chagall zetknął się w dzieciństwie i który przez lata pozostawał istotnym źródłem jego wyobraźni. Artysta wykorzystywał w swojej twórczości idee, sposób postrzegania życia oraz metafory obecne w kulturze chasydzkiej, niejednokrotnie przekładając je bezpośrednio na język obrazów. Jednym z takich przykładów jest figura „człowieka powietrznego” (luftmensch), odnosząca się do osoby żyjącej przede wszystkim marzeniami oraz abstrakcyjnymi rozważaniami. Chagall przedstawiał tę ideę dosłownie, ukazując człowieka unoszącego się nad ziemią[6].
Motyw unoszenia się nad ziemią jest najważniejszym elementem obrazu. Chagall wykorzystuje ten zabieg jako sposób przedstawienia zakochania, szczęścia i silnego emocjonalnego przeżycia[2]. Artysta używał tego motywu we wcześniejszych swoich dziełach. Początkowo pełnił on funkcję elementu niezwykłego, zakłócającego zwyczajny obraz rzeczywistości. W Spacerze nabrał jednak innego znaczenia – stał się znakiem wolności i szczęścia, które bohaterowie już osiągnęli. Chagall i Bella unoszą się bez zdziwienia czy poczucia, że sytuacja, w której się znajdują, jest czymś nadzwyczajnym[1]. Ich mimika oraz sposób ukształtowania sylwetek podkreślają natomiast radość i uczucie łączące oboje[2].
Artysta przedstawia siebie jako postać mocno osadzoną na ziemi, która jedną ręką trzyma unoszącą się Bellę. W drugiej dłoni mocno trzyma ptaka. Zestawienie tych dwóch czynności odsyła do rosyjskiego przysłowia mówiącego o sikorce trzymanej w dłoni i żurawiu w niebie[1]. Chagall łączy w ten sposób oba elementy przysłowiowej sytuacji, sugerując możliwość zachowania tego, co już znajduje się w posiadaniu, a jednocześnie zdobycia czegoś, co z pozoru wydaje się poza zasięgiem. W kontekście obrazu można potraktować ten zabieg jako metaforę spełnionej miłości – uczucia, w którym bezpieczeństwo i realizacja marzeń nie muszą się wzajemnie wykluczać[2].
Sylwetki Chagalla i Belli tworzą symboliczny układ, który spaja dwie sfery: ziemię i niebo, a także miejską przestrzeń dachów i kopuł z rozciągającą się nad nią otwartą przestrzenią. Ich unoszenie się można rozumieć jako przekroczenie naturalnej granicy pomiędzy tym, co ziemskie, a tym, co niebiańskie. Jednocześnie jest ono wyrazem dążenia do uwolnienia się od ciężaru codziennej, materialnej rzeczywistości. Motyw ten pozostaje związany również z pojęciem „człowieka powietrza”, obecnym także w twórczości Szolema Alejchema. U Alejchema luftmensch jest przedstawiany jako postać nieporadna i skłonna do marzycielstwa. Chagall nadaje temu motywowi odmienne znaczenie: jego „ludzie powietrza” to przede wszystkim bohaterowie przeżywający intensywne uczucia romantyczne. Dla nich lot jest naturalnym stanem, a pokonanie granicy pomiędzy ziemią i niebem staje się symbolem wolności i emocjonalnego spełnienia[1].
