| |
 Członkowie Stałego Trybunału Arbitrażowego | |
| Język roboczy |
Angielski oraz Francuski (arbitraż może być przeprowadzony w dowolnym języku) |
|---|---|
| Siedziba |
Pałac Pokoju w Hadze; Carnegieplein 2, 2517 KJ Den Haag |
| Członkowie |
128 |
| Sekretarz Generalny |
Marcin Czepelak |
| Utworzenie |
1899 |
| Rozwiązanie |
- |
| Strona internetowa | |
Stały Trybunał Arbitrażowy, Stały Trybunał Rozjemczy, Stały Sąd Rozjemczy (STA) (fr. Cour permanente d’arbitrage, ang. Permanent Court of Arbitration) międzynarodowa organizacja arbitrażowa, powołana na mocy ustaleń konferencji w Hadze w 1899 (I konwencja haska z 1899)[1]. Konwencja została zrewidowana I konwencją haską z 1907[a]. Trybunał rozpoczął działalność w 1902 i rozpatrzył około 20 spraw, niemal wszystkie przed I wojną światową. Później jego rolę faktycznie przejął Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej, a po II wojnie światowej Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości[b]. Wznowienie rozjemczej działalności Trybunału Rozjemczego nastąpiło w 1998[2].
W przeciwieństwie do sądu w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, STA zapewnia wsparcie administracyjne w międzynarodowych postępowaniach arbitrażowych. Działalność STA nie ogranicza się jedynie do rozwiązywania sporów między państwami. Funkcje arbitrażowe Trybunału rozciągają się na postępowania, których stronami są również różne kombinacje podmiotów państwowych, organizacji międzynarodowych oraz stron prywatnych.
Katalog spraw, którymi zajmuje się Stały Trybunał Arbitrażowy, nie jest zamknięty. Działalność arbitrażowa STA obejmuje szeroką gamę zagadnień, poczynając od kwestii dotyczących granic terytorialnych i morskich, poprzez prawa człowieka, a kończąc na kwestiach inwestycji międzynarodowych oraz handlu międzynarodowego[3].
Ze względu na swą naturę Stały Trybunał Arbitrażowy korzysta z szerokiej gamy różnych sposobów rozwiązywania sporów międzynarodowych. Oprócz klasycznego mechanizmu arbitrażu strony mogą skorzystać z innych dostępnych mechanizmów rozwiązywania sporów, takich jak mediacje, koncyliacje czy komisje badań. Elastyczność postępowań prowadzonych przed STA stanowi dla wielu podmiotów jeden z kluczowych czynników przy wyborze instytucji właściwej do rozwiązania wynikłego sporu[4].
W ostatnich latach odczuwalnie wzrosła rola Stałego Trybunału Arbitrażowego na arenie międzynarodowego rozwiązywania sporów. Według danych prezentowanych przez STA liczba spraw rozpoznawanych przez Trybunał w 2026 roku przekroczyła 200. Obejmowały one m.in. międzypaństwowe postępowania arbitrażowe oraz postępowania arbitrażowe wynikające z dwustronnych lub wielostronnych umów inwestycyjnych[5].
Organizacja Stałego Trybunału Arbitrażowego opiera się na trzech elementach: Radzie Administracyjnej, Biurze Międzynarodowym oraz Członkach Stałego Trybunału Arbitrażowego.
Najwyższym organem PCA jest Rada Administracyjna (Administrative Council), w skład której wchodzą przedstawiciele dyplomatyczni wszystkich państw-stron Konwencji haskich akredytowani w Hadze. Przewodniczącym Rady jest z urzędu minister spraw zagranicznych Królestwa Niderlandów. Od roku 2019, w razie nieobecności Przewodniczącego Rady, jego obowiązki pełni Przewodniczący Rotacyjny. Jest on wybierany spośród przedstawicieli dyplomatycznych państw-stron na dwuletnią kadencję. Obecnie funkcję tę sprawuje Juraj Podhorský - ambasador Słowacji w Królestwie Niderlandów.
Do zadań Rady Administracyjnej należy m.in. uchwalanie budżetu STA, wybór Sekretarza Generalnego oraz nadzór nad działalnością Trybunału[6].
Biuro Międzynarodowe (International Bureau) stanowi sekretariat PCA. Kieruje nim Sekretarz Generalny, który pełni jednocześnie szereg funkcji procesowych wynikających z regulaminów arbitrażowych oraz umów międzynarodowych. Kadencja Sekretarza Generalnego Trybunału trwa 5 lat. 14 lutego 2022 roku Sekretarzem Generalnym Trybunału został Marcin Czepelak, jako pierwszy w historii nie-Holender[7]. W skład Biura Miedzynarodowego wchodzą wysokiej klasy eksperci, specjalizujący się w szeroko pojętym prawie międzynarodowym.
Do zadań Biura Międzynarodowego należą m.in administrowanie postępowaniami, wsparcie arbitrów i stron oraz archiwizacja dokumentacji[8][9].
Każde państwo będące stroną Konwencji może wyznaczyć maksymalnie cztery osoby o uznanej kompetencji w zakresie prawa międzynarodowego jako członków tzw. panelu arbitrów STA. Członkowie panelu arbitrów Trybunał są wybierani na 6 letnią kadencję. Ponowny wybór tej samej osoby jest możliwy. Nie tworzą oni stałego składu orzekającego. W konkretnych sprawach strony samodzielnie wybierają arbitrów spośród tych osób lub spoza listy[10].
Osoby z tego samego państwa tworzą w trybunale tzw. grupę narodową. Zgodnie z art. 4 Statutu[11] Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości grupy narodowe wskazują kandydatów na sędziów MTS-u.
Ze względu na doniosłą rolę Stałego Trybunału Arbitrażowego specjalnie dla jego potrzeb w Hadze został wybudowany Pałac Pokoju. Od momentu zakończenia jego budowy w 1913 roku pałac stanowi siedzibę Trybunału i jego organów.
W celu zapewnienia równego dostępu do arbitrażu Stały Trybunał Arbitrażowy posiada swoje biura w różnych miejscach na świecie. Lokalizacja biur międzynarodowych nie jest przypadkowa i odzwierciedla zapotrzebowanie na arbitraż międzynarodowy we wszystkich regionach świata[12].
Lokalizacja biur międzynarodowych STA:
Idea powstania Stałego Trybunału Arbitrażowego wiąże się z wyścigiem zbrojeń, który rozpoczął się w Europie pod koniec XIX wieku. Odpowiedzią na to było pojawienie się idei rozwoju pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych. Okres ten charakteryzował się intensywnym rozwojem współpracy międzynarodowej, wzrostem liczby organizacji międzynarodowych oraz dążeniem do ograniczenia użycia siły w stosunkach między państwami. Coraz większego znaczenia nabierały koncepcje rozwiązywania sporów za pomocą środków prawnych i dyplomatycznych, w szczególności arbitrażu, który był już wcześniej stosowany w praktyce państw, jednak wyłącznie na zasadzie ad hoc.[13]
Stały Trybunał Arbitrażowy został utworzony na mocy Konwencji o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych, przyjętej w Hadze w 1899 r. podczas Pierwszej Konferencji Pokojowej w Hadze. Inicjatorem zwołania konferencji był car Rosji Mikołaj II. W swoim reskrypcie z 24 sierpnia 1898 r. wskazywał, że celem konferencji jest „poszukiwanie najbardziej skutecznych środków zapewnienia wszystkim narodom dobrodziejstw prawdziwego i trwałego pokoju, a przede wszystkim położenie kresu postępującemu rozwojowi istniejących zbrojeń”[1][14].
Kolejnym ważnym etapem rozwoju Stałego Trybunału Arbitrażowego była Druga Konferencja Pokojowa w Hadze w 1907 roku. Konferencja przyjęła nową Konwencję o Pokojowym Załatwianiu Sporów Międzynarodowych, która zastąpiła konwencję z 1899 r. w stosunkach między państwami będącymi jej stronami. Zachowano podstawową strukturę organizacyjną Trybunału, jednocześnie rozszerzając i doprecyzowując przepisy dotyczące arbitrażu, koncyliacji oraz międzynarodowych komisji śledczych[15][16].
Aby zostać członkiem Stałego Trybunału Arbitrażowego, państwo musi stać się stroną Konwencji o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych z 1899 roku lub z 1907 roku[17].
konwencji z 1907
konwencji z 1899
inne państwa
W 2026 roku 128 państw było stronami konwencji Haskiej[18][19][20].
| Państwo | Konwencja z 1899 | Konwencja z 1907 |
|---|---|---|
 Albania
|
28 października 2011 | |
 Arabia Saudyjska
|
20 stycznia 2002 | |
 Argentyna
|
15 czerwca 1907 | |
 Armenia
|
23 kwietnia 2025 | 22 czerwca 2025 |
 Australia
|
1 kwietnia 1960 | 21 lutego 1997 |
 Austria
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Bahamy
|
13 czerwca 2016 | |
 Bahrajn
|
30 czerwca 2008 | |
 Bangladesz
|
26 lutego 2012 | |
 Białoruś
|
4 czerwca 1962 | 4 kwietnia 1962 |
 Belgia
|
4 września 1900 | 7 października 1910 |
 Belize
|
21 stycznia 2003 | |
 Benin
|
16 września 2005 | |
 Boliwia
|
15 czerwca 1907 | 26 października 1910 |
 Botswana
|
4 kwietnia 2026 | |
 Brazylia
|
15 czerwca 1907 | 6 marca 1914 |
 Bułgaria
|
4 września 1900 | 10 czerwca 2000 |
 Burkina Faso
|
30 sierpnia 1961 | 30 sierpnia 1961 |
 Czarnogóra
|
3 czerwca 2006 | |
 Chile
|
15 czerwca 1907 | 18 stycznia 1998 |
 Chiny
|
21 listopada 1904 | 26 stycznia 1910 |
 Chorwacja
|
8 października 1991 | |
 Cypr
|
12 listopada 1993 | |
 Czechy
|
1 stycznia 1993 | |
 Dania
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Dominikana
|
15 czerwca 1907 | 7 września 1958 |
 Dżibuti
|
17 kwietnia 2016 | |
 Ekwador
|
3 lipca 1907 | |
 Egipt
|
4 listopada 1968 | |
 Erytrea
|
4 października 1997 | |
 Estonia
|
1 września 2003 | |
 Etiopia
|
28 września 2003 | |
 Fidżi
|
2 kwietnia 1973 | |
 Filipiny
|
14 lipca 2010 | |
 Finlandia
|
9 czerwca 1922 | |
 Francja
|
4 września 1900 | 6 grudnia 1910 |
 Grecja
|
4 kwietnia 1901 | |
 Gruzja
|
23 marca 2015 | |
 Gwatemala
|
15 czerwca 1907 | 14 maja 1911 |
 Gujana
|
25 stycznia 1998 | |
 Haiti
|
15 czerwca 1907 | 3 kwietnia 1910 |
 Holandia
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Honduras
|
1 grudnia 1961 | 30 stycznia 1962 |
 Islandia
|
8 grudnia 1955 | 8 grudnia 1955 |
 Indie
|
29 lipca 1950 | |
 Inonezja
|
2 lutego 2026 | |
 Iran
|
4 września 1900 | |
 Irak
|
31 sierpnia 1970 | 30 października 1970 |
 Irlandia
|
6 lipca 2002 | |
 Izrael
|
17 czerwca 1962 | |
 Japonia
|
6 października 1900 | 11 lutego 1912 |
 Jordania
|
27 stycznia 1992 | |
 Kambodża
|
4 stycznia 1956 | 4 stycznia 1956 |
 Kamerun
|
1 sierpnia 1961 | 1 sierpnia 1961 |
 Kanada
|
19 sierpnia 1960 | 9 lipca 1994 |
 Kenia
|
11 czerwca 2006 | |
 Kirgistan
|
4 czerwca 1992 | 4 czerwca 1992 |
 Kolumbia
|
15 czerwca 1907 | 17 marca 1997 |
| Kosowo | 5 stycznia 2016 | |
 Demokratyczna Republika Konga
|
25 marca 1961 | 25 marca 1961 |
 Kostaryka
|
20 lipca 1999 | |
 Kuba
|
15 czerwca 1907 | 22 kwietnia 1912 |
 Korea Południowa
|
21 lutego 2000 | |
 Kuwejt
|
14 września 2003 | |
 Laos
|
18 lipca 1955 | 18 lipca 1955 |
 Łotwa
|
12 sierpnia 2001 | |
 Liban
|
14 lutego 1968 | 14 kwietnia 1968 |
 Libia
|
2 września 1996 | |
 Liechtenstein
|
23 września 1994 | |
 Litwa
|
9 stycznia 2005 | |
 Luksemburg
|
12 lipca 1901 | 4 listopada 1912 |
 Macedonia
|
17 listopada 1991 | 17 lutego 2001 |
 Madagaskar
|
7 października 2009 | |
 Malezja
|
6 maja 2002 | |
 Malta
|
7 września 1968 | |
 Mauritius
|
3 sierpnia 1970 | |
 Meksyk
|
17 kwietnia 1901 | 26 stycznia 1910 |
 Maroko
|
4 czerwca 2001 | |
 Mołdawia
|
29 września 2025 | |
 Mongolia
|
14 maja 2019 | |
 Nowa Zelandia
|
10 lutego 1959 | 13 kwietnia 2010 |
 Niemcy
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Nikaragua
|
15 czerwca 1907 | 14 lutego 1910 |
 Nigeria
|
16 lutego 1987 | |
 Norwegia
|
4 września 1900 | 18 listopada 1910 |
 Pakistan
|
5 sierpnia 1950 | |
 Palestyna
|
29 grudnia 2015 | |
 Panama
|
15 czerwca 1907 | 10 listopada 1911 |
 Paragwaj
|
15 czerwca 1907 | 24 czerwca 1933 |
 Peru
|
15 czerwca 1907 | |
 Polska
|
26 maja 1922 | |
 Portugalia
|
4 września 1900 | 12 czerwca 1911 |
 Katar
|
2 grudnia 2005 | |
 Republika Południowej Afryki
|
21 grudnia 1998 | |
 Rosja
|
7 marca 1955 | 7 marca 1955 |
 Rumunia
|
4 września 1900 | 30 kwietnia 1912 |
 Rwanda
|
19 kwietnia 2011 | |
 Salwador
|
20 czerwca 1907 | 26 stycznia 1910 |
 Senegal
|
1 sierpnia 1977 | 30 września 1977 |
 Serbia
|
5 czerwca 2006 | 5 czerwca 2006 |
 Singapur
|
11 września 1993 | |
 Słowacja
|
1 stycznia 1993 | |
 Słowenia
|
1 października 1996 | 29 marca 2004 |
 Hiszpania
|
4 września 1900 | 17 maja 1913 |
 Sri Lanka
|
9 lutego 1955 | |
 Stany Zjednoczone Ameryki
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Eswatini
|
29 grudnia 1900 | 11 lipca 1910 |
 Sudan
|
2 grudnia 1966 | |
 Surinam
|
27 grudnia 1992 | |
 Szwajcaria
|
25 grudnia 1970 | |
 Szwecja
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Tajlandia
|
4 września 1900 | 11 maja 1910 |
 Timor Wschodni
|
20 września 2024 | |
 Togo
|
17 grudnia 2004 | |
 Turcja
|
12 czerwca 1907 | |
 Uganda
|
30 kwietnia 1966 | |
 Ukraina
|
4 kwietnia 1962 | 4 kwietnia 1962 |
 Urugwaj
|
17 czerwca 1907 | |
 Węgry
|
4 września 1900 | 26 stycznia 1910 |
 Wenezuela
|
15 czerwca 1907 | |
 Wielka Brytania
|
4 września 1900 | 12 października 1970 |
 Wietnam
|
29 grudnia 2011 | 27 lutego 2012 |
 Włochy
|
4 września 1900 | |
 Wyspy Świętego Tomasza i Książęca
|
4 listopada 2014 | |
 Vanuatu
|
11 sierpnia 2024 | |
 Zambia
|
31 grudnia 1999 | |
 Zimbabwe
|
19 września 1984 | |
 Zjednoczone Emiraty Arabskie
|
6 listopada 2008 |
