Umbraculum – (łac. zasłona od słońca, od umbra - cień)[1].
W średniowiecznych pontyfikałach termin ten odnosił się do cyborium ołtarzowego[2].
Następnie oznaczał zasłonę, rodzaj parawaniku służącego do przysłaniania hostii umieszczonej w monstrancji podczas kazania głoszonego w ramach Gorzkich Żalów lub mszy odpustowej[2]. Parawanik ten często był wykonany z białego, lekko przeźroczystego jedwabiu, oprawiony w ozdobne ramy[3] lub w kształcie małej chorągwi wysokiej na 1 m i szerokiej na 0,5 m. Materiał był ozdabiany symbolami eucharystycznymi, przedstawieniami aniołów, czasami kamieniami ozdobnymi, zakończony frędzlami[1][4]. Zasłona nie jest już stosowana podczas wystawiania Najświętszego Sakramentu[2].
Jest to też część papieskich insygniów; żółto-czerwony parasol zapewniający papieżowi cień. Znajduje się współcześnie w bazylikach na całym świecie - jego posiadanie było przywilejem bazylik mniejszych. Gdy papież odwiedza bazylikę, umbraculum jest otwierane.
W momencie ogłoszenia Sede vacante Stolica Apostolska zaleca, aby wszystkie bazyliki mniejsze na świecie podkreśliły tę nieobsadzoną stolicę poprzez otwarcie swoich umbraculi[5].
Umbraculum jest także umieszczane w herbach, np. stanowi element papieskiego herbu, a podczas trwania sede vacante znajduje się także w herbie kamerlinga.
W grudniu 2019 podczas ratunkowych prac budowlanych w gdańskiej bazylice św. Mikołaja odnalezione zostało umbraculum o wysokości (z drzewcem) prawie 390 cm i rozpiętości 235 cm, otrzymane w 1929 od papieża Piusa XI i uznawane po 1945 za zaginione[6].
| obrzędy liturgiczne |
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| paramenty liturgiczne | |||||||
| księgi liturgiczne | |||||||
| bielizna kielichowa | |||||||
| szaty liturgiczne | |||||||
| strój chórowy | |||||||
| szaty papieskie | |||||||
| powiązane pojęcia |
