| |||
| Typ |
Mikrokomputer domowy | ||
|---|---|---|---|
| Premiera | |||
| Koniec produkcji | |||
| Procesor | |||
| Pamięć operacyjna | |||
| Nośnik danych |
kaseta magnetofonowa / magnetofon kasetowy | ||
| System operacyjny | |||
| Ekran |
tryb graficzny 256 × 192 pixele | ||
| Wymiary |
23 × 14,4 × 3 cm | ||
| |||
ZX Spectrum – wczesny komputer domowy produkowany przez brytyjskie przedsiębiorstwo Sinclair Research od 1982 roku, następca ZX-81. Początkowo komputer miał nazywać się ZX-82.
Za sprzętową stronę ZX Spectrum odpowiedzialny był Richard Altwasser, uprzednio pracujący nad konstrukcją komputera ZX-81. Zawartość pamięci ROM zaprogramował Steve Vickers, pracownik Nine Tiles Information Handling Ltd., choć część kodu zapożyczono z komputera ZX-81 (tę część zaprogramował John Grant). Klawiaturę komputera opracował Rick Dickinson, pracownik Sinclaira[1].
Specyfikacja techniczna modeli ZX Spectrum i ZX Spectrum+:
Zmiany w modelach 128, +2 i +3[7][8][9][10]:
Unikalną cechą ZX Spectrum był sposób wprowadzania programów na klawiaturze: słowa kluczowe języka BASIC były skojarzone z odpowiednimi przyciskami. Ponieważ słów było więcej niż przycisków na klawiaturze, wprowadzono kilka trybów, które były oznaczone literą w kursorze a przełączane były automatycznie w zależności od stanu[b] lub kombinacjami klawiszy specjalnych CAPS SHIFT i SYMBOL SHIFT[c]. Było to trudne dla początkujących, jednak po przyzwyczajeniu się pozwalało na szybkie wprowadzanie programu[11][12].
Ze sposobu tego zrezygnowano w kolejnych wersjach komputera (128K i poźniejszych), pozostawiając go jedynie w trybie kompatybilności ze ZX Spectrum 48K (48 BASIC), przy czym w niektórych modelach (ZX Spectrum +2 i +3) nie umieszczono słów kluczonych na klawiaturze[7][10].
Komputer w wersji podstawowej (16 kB RAM) rozpoczęto sprzedawać w Wielkiej Brytanii w cenie 125 funtów, a po pół roku cenę zmniejszono do 99,95 funtów, co sprawiło, że ZX Spectrum był pierwszym komputerem generującym kolorowy obraz w cenie poniżej 100 funtów. Wersja z 48 kB pamięci kosztowała 175 funtów (obniżona do 129,95 GBP)[1]. Znaczną część sprzedaży stanowił uboższy w RAM model; rozszerzenie pamięci kosztowało około 50 funtów. Pierwsze dni sprzedaży komputera przy kampanii reklamowej podkreślającej walory edukacyjne nowego produktu przyniosły zamówienia przekraczające możliwości produkcyjne. Nabywcy, którzy zamówienia złożyli najszybciej, czekali na dostawę od 12 do 16 tygodni, mimo miesięcznej produkcji wynoszącej 20 tysięcy komputerów.
W Polsce komputery ZX 81 i ZX Spectrum były jednymi z pierwszych, które trafiły do krajowej sprzedaży[13]. Modele produkowane przez Amstrad dystrybuowało przedsiębiorstwo Polanglia Ltd[7].
Poprzez złącze krawędziowe do komputera ZX Spectrum można było podłączyć urządzenia peryferyjne, np. drukarkę ZX Printer. Jako pamięć zewnętrzną zastosować można było ZX Microdrive – szybką pamięć masową przechowującą około 90 kB danych na zapętlonej taśmie magnetycznej[14] o szerokości 1,9 mm przechowywanej w nietypowych mikrokasetach.
Mikrokomputer doczekał się wersji ZX Spectrum+ z ulepszoną klawiaturą oraz ZX Spectrum 128 z pamięcią RAM rozszerzoną do 128 KB i poprawionymi możliwościami muzycznymi. Na rynku dostępne też były dodatkowe cartridge do przyłączania stacji dyskietek, rozszerzania BASIC-a (np. Mega Basic, Beta Basic[15]) itp.
Wyprodukowany przez Sinclaira w 1982 r. i premierowo zaprezentowany na targach Earls Court Computer Show w Earls Court Exhibition Centre w centralnym Londynie. Dostępne były wersje z 16 KB lub 48 KB RAM (o różnych cenach) i 16 KB ROM. Procesor Z80A 3,54 MHz. Gumowe klawisze, niewielki rozmiar: 23 × 14,4 × 3 cm (trochę większy od rozmiarów arkusza A5: 21,0 × 14,8 cm). Dźwięk jednobitowy generowany był przez CPU, poprzez ustawienie lub zerowanie bitu 4 na porcie 0xFE[16]. Gniazdo współpracy z magnetofonem, telewizorem, 28-stykowa szyna systemowa. Brak portu joysticka.
W Spectrum+ zainstalowano solidniejszą klawiaturę (plastikowe klawisze), wyposażoną w klawisze funkcyjne, które poprzednio były realizowane przez kombinacje klawiszy (w tym klawisze kursora w dolnym rzędzie klawiatury) oraz przycisk reset (z lewej strony komputera). Do roku 1985 sprzedaż komputera zmalała, co spowodowało opracowanie ulepszonej wersji urządzenia.
Ostatni model ZX Spectrum produkowany przez Sinclaira (choć zaprojektowany przez hiszpańską firmę Investronica) i oparty na Spectrum+ wprowadzony został na rynek brytyjski w lutym 1986. Miał 128 KB pamięci RAM (mapowanej jako 16KB strony w obszarze 48–64 K, możliwość zmiany początku adresu pamięci graficznej[17]), 32KB pamięci ROM (w tym poszerzony interpreter BASIC wyposażony w edytor pełnoekranowy i RAM-dysk), trójkanałowy generator dźwięku stereo AY-3-8912 o rozpiętości 7 oktaw, złącze MIDI, port szeregowy RS232, wyjście monitorowe RGB oraz dołączaną, zewnętrzną klawiaturkę numeryczną[18][19].
Po uruchomieniu komputer znajdował się w trybie BASIC 128, w którym niedostępne było np. wpisywanie poleceń za pomocą jednego klawisza, z możliwością przejścia na w pełni zgodny ze „starym” ZX tryb 48K[18] (z uwagi na większą przestrzeń dla zmiennych systemowych w trybie 128K niektóre programy nie pracowały poprawnie). W trybie 48K komputer imitował poprzedni model, bez dostępu do dodatkowych stron pamięci[19][20].
Model ten jest rzadko spotykany, gdyż jego produkcji po przejęciu Sinclair Research przez Amstrada szybko zaprzestano[potrzebny przypis].
Krótko po wykupieniu w roku 1986 firmy Sinclair Research przez Amstrada, kiedy to Sinclair poniósł straty finansowe przypisywane pojazdowi elektrycznemu Sinclair C5, w roku 1987 pojawił się produkowany na Tajwanie ZX Spectrum +2 z możliwościami, które miał ZX Spectrum 128, ale z nową klawiaturą (58 klawiszy w układzie QWERTY), wbudowanym magnetofonem kasetowym (tak jak Amstrad CPC 464; jednostka zamontowana w Spectrum 128 +2 nie była wyposażona, ani w licznik obrotów, ani w mechanizm podsłuchu przy przewijaniu taśmy) i dwoma portami dżojstika (w standardzie SJS1[d])[21]. Producent komputera nie przewidział dołączenia zewnętrznego magnetofonu, a obudowa urządzenia zapożyczona była z modelu Amstrad CPC 464[7][8].
Klawiatura ZX Spectrum +2 nie zawierała klawiszy z nazwami poleceń języka BASIC, występujących we wcześniejszych wersjach, z wyjątkiem poleceń LOAD, CODE i RUN, które były przydatne podczas wczytywania programów[7].
Późniejsze modele +2 oraz +3 posiadały mikroprocesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz.
Stanowiąc kompletny system z wbudowanym magnetofonem kasetowym, urządzenie sprzedawano raczej z myślą o fanach gier komputerowych, dołączając do każdego zestawu pistolet świetlny.
W kolejnej wersji ZX Spectrum, produkowanej przez Amstrada w oparciu o ZX Spectrum +2, wprowadzonej na rynek w roku 1988, zamiast magnetofonu kasetowego wbudowana była stacja dysków 3-calowych, charakterystycznych dla produktów Amstrada (jak w Amstradzie CPC 664 oraz 6128), zdolna do zapisania ok. 350 kB danych na dyskietce (40 ścieżek, 9 sektorów, 512 bajtów w sektorze). Ten model ZX Spectrum miał także możliwość pracy pod systemem operacyjnym CP/M[9][10].
Urządzenie sprzedawano na rynku brytyjskim w cenie 250 funtów, lecz sprzedaż nie była wysoka, co częściowo przypisywano trzycalowej stacji dyskietek. Sprzedano mniej egzemplarzy modelu +3 niż +2, który oferowano do wczesnych lat 90. XX wieku.
Prosta konstrukcja komputera sprawiła, że powstało wiele kopii (klonów) ZX Spectrum w wielu krajach na całym świecie, w tym wiele z nich powstało w ówczesnym bloku wschodnim, w tym Polsce, na Węgrzech czy w ZSRR (gdzie powstało ich najwięcej). Niemal wszystkie (za wyjątkiem produktów firmy Timex) były wykonane bez porozumienia z Sinclair Research[22][23].
W Polsce najpopularniejszy był Timex TC2048, Timex sprzedawany w sklepach Centralnej Składnicy Harcerskiej[24], wyposażony w lepszą klawiaturę i port joysticka, oraz zmieniony układ graficzny (oferujący tryby multicolor oraz hi-res z 512 punktami w linii – tryb ten umożliwiał czytelne wyświetlanie 80–96 znaków w wierszu, co pozwalało na sensowną edycję tekstu). W Polsce chałupniczo były produkowane w niewielkich liczbach wersje z dobrą polską klawiaturą kontaktronową i bez błędów dostrzeżonych w ROM-ie, które usunięto (m.in. obsługę przerwań NMI). Wrocławskie Elwro produkowało przez krótki czas komputer Elwro 800 Junior, który miał 3 tryby pracy, w tym zgodności z ZX Spectrum. Gdański Unimor razem z warszawską firmą Polbrit wyprodukował mikrokomputer Unipolbrit 2086, będący klonem Timexa TC2068[25].
Do dziś[kiedy?] w Rosji popularne są nadal tam produkowane komputery Pentagon, Scorpion, ZX-Sprinter i inne, rozszerzone o nowe możliwości klony ZX Spectrum. Najnowszym modelem jest Pentagon 1024 SL (druga połowa pierwszej dekady lat dwutysięcznych[26]).
W późniejszym okresie dostępne były przeróbki ZX Spectrum rozszerzające pamięć do 80, 128 lub 144 KB, dodatkowy ROM od modeli +2 lub +3, stacje dysków (FDD3 i FDD3000), zewnętrzne układy dźwiękowe AY. W końcowym okresie popularności spotkać można było komputery Spectrum z pamięciami rzędu 1–4 MB, dodatkowymi układami DMA czy 8-bitowymi przetwornikami C/A pozwalającymi na odtwarzanie dźwięku jakości komputerów Amiga. Spotykano także rozwiązania z dyskami twardymi 5″ XT-Bus (zazwyczaj 5–30 MB).
SAM Coupé, jeden z ostatnich komputerów 8-bitowych, który pojawił się na rynku, posiadał możliwość emulacji ZX Spectrum. Emulacja ta zapewniała około 90% zgodność, a oprócz tego istniało rozszerzenie o nazwie Messenger zapewniające pełną kompatybilność z ZX Spectrum[27].
SAM Coupé był dystrybuowany w Polsce od 1991 roku przez Electronics Export[27].
Na ZX Spectrum powstały tysiące programów, w tym wiele gier np. Knight Lore, seria Rebelstar, Manic Miner, Fairlight, Three Weeks In Paradise, Spellbound czy Lords of Midnight[28][29]. Oprogramowanie użytkowe to m.in.: edytor tekstu Tasword, arkusz kalkulacyjny VU-Calc czy system bazodanowy VU-File[30].
Pomimo prostoty komputera powstało dla niego wiele języków programowania. Oprócz wbudowanego BASICa i jego kompilatorów (ToBoS-FP, FP 48k, IS 48k[31]) dostępne były m.in. interpretery LOGO, kompilator Pascala (HiSoft)[32], czy narzędzia do programowania w asemblerze.
Popularność komputera i jego prostota oraz duża ilość oprogramowania spowodowały, że ZX Spectrum jest jednym z najczęściej emulowanych komputerów. Powstały dziesiątki emulatorów na wszelkie możliwe platformy[33].
Jednym z najwcześniejszych emulatorów jest wydany w 1985 roku[e] Spectrum Simulator dla komputera Commodore 64, pozwalający na wczytywanie i uruchamianie programów w języku BASIC korzystających m.in. z grafiki i dźwięku komputera ZX Spectrum[34].
Przykładowy program w BASICu dla ZX Spectrum 48k wpisujący do pamięci obrazu losowe bajty czego efektem jest pokrycie ekranu kolorową mozaiką:
5 CLS
10 FOR N=1 TO 1000
20 POKE 16384+6144*RND, 255*RND
30 POKE 22528+768*RND,255*RND
40 NEXT N
Przykładowy program dla ZX Spectrum 48k rysujący okręgi w losowym miejscu i o losowym promieniu:
5 BORDER 0
10 PAPER 0
20 INK 4
25 CLS
30 FOR n=1 TO 1000
40 LET r=2*88*RND
50 LET x=2*128*RND
60 LET y=2*88*RND
70 IF x-r<0 THEN GO TO 200
80 IF x+r>255 THEN GO TO 200
90 IF y-r<0 THEN GO TO 200
100 IF y+r>175 THEN GO TO 200
110 CIRCLE x,y,r
200 NEXT n
| Sinclair Research | |
|---|---|
| Timex Sinclair | |
| Amstrad | |
| Cambridge Computer | |
| Klony | |
| Akcesoria Sinclair Research | |
| Akcesoria Timex | |
| Konsole |
