Ignacy Jan Paderewski przyszedł na świat w 1860 roku w Kuryłówce na Podolu, w rodzinie pieczętującej się herbem Jelita[5]. Matka, Poliksena z domu Nowicka, córka Zygmunta, filomaty i przyjaciela Adama Mickiewicza, zmarła kilka miesięcy po jego narodzinach (pochowano ją w rodzinnej Kuryłówce). Jedynym opiekunem Ignacego i jego starszej siostry Antoniny był ojciec Jan Paderewski – uczestnik powstania styczniowego, który za udział w nim odbył karę roku więzienia w Kijowie, a następnie zarabiał na życie jako administrator jednego z majątków na Podolu[6]. Zmarł niedługo później i został pochowany na cmentarzu w Żytomierzu[7].
Po śmierci ojca Paderewskim opiekowała się ciotka. Duży wpływ na jego wychowanie wywarł były powstaniec listopadowy, Michał Babiński[8]. Uczył chłopca historii, geografii, języka francuskiego i literatury polskiej. Ignacy, od dzieciństwa, przejawiał uzdolnienia muzyczne grając na starym, rodzinnym fortepianie.
W latach 1872–1878 zdobył wykształcenie w warszawskim Instytucie Muzycznym (od roku 1919 noszącym nazwę Konserwatorium Warszawskie). Tam studiował grę na fortepianie pod kierunkiem Rudolfa Strobla, Juliusza Janothy, Romana Schlözera i jego brata Pawła Schlözera(inne języki). W zakresie przedmiotów teoretycznych kształcił się pod kierunkiem Gustawa Roguskiego który, z kolei, był uczniem Hectora Berlioza[9]. Po ukończeniu uczelni z odznaczeniem, Paderewski, otrzymał w niej posadę nauczyciela kursu średniego fortepianu. Utrzymywał się grając na przyjęciach, komponując i wykonując własne utwory, a także udzielając lekcji gry na fortepianie. Mimo powszechnego uznania mówił, że musi jeszcze wiele się nauczyć, dlatego potrafił ćwiczyć nawet po 12 godzin dziennie. W 1880 roku poślubił Antoninę Korsakównę. Po śmierci żony w 1881 roku (która pozostawiła go z kalekim kilkumiesięcznym synem Alfredem), wyjechał doskonalić swój warsztat do Berlina[10].
Kariera muzyczna
W czasie zagranicznych wojaży Paderewski spotkał m.in. słynną polską aktorkę Helenę Modrzejewską. Ta, zafascynowana jego talentem, podarowała mu pokaźną sumę pieniędzy. Za tę kwotę mógł kontynuować naukę w Wiedniu, pod kierownictwem Teodora Leszetyckiego. Jego mistrz polecił go później na posadę nauczyciela gry na fortepianie w Strasburgu. Pierwszy większy sukces odniósł, debiutując jako pianista w 1887, a w 1888 roku miał miejsce jego pierwszy duży koncert w Paryżu. Tam też spotkał i zaprzyjaźnił się z kompozytorem Camillem Saint-Saënsem[11].
Później, przez pewien czas, przebywał w Londynie, gdzie koncertował między innymi przed królową Wiktorią. Sytuacja finansowa zmusiła Paderewskiego do odbycia tournée po Stanach Zjednoczonych w latach 1891–1892, które okazało się wielkim sukcesem. Zdecydował zamieszkać w USA. Zyskał tam sobie ogromną popularność. Nazywano go „największym ze wszystkich”, „mistrzem”, „królem pianistów”, „czarodziejem klawiatury” oraz „Lwem Paryża”. Podczas koncertowania w USA doznał kontuzji dłoni. Myślał nawet o zakończeniu kariery. Sprawność dłoni przywrócił mu Friedrich Lange – pionier niemieckiej chirurgii w Stanach. W roku 1896 Paderewski odkupił od rodziny Warnery willę Riond-Bosson w Tolochenaz koło Morges nad Jeziorem Genewskim, która do roku 1902 była jego głównym miejscem zamieszkania[12]. Ta (dziś już nieistniejąca) willa, w której Paderewski później jeszcze wielokrotnie przebywał, pozostała jego własnością do śmierci.[13] W roku 1897 kupił jednopiętrowy dworek z imponującą kolumnadą w Kąśnej Dolnej (koło Tarnowa), który stał się jego drugim miejscem zamieszkania. W 1899 roku Paderewski ożenił się w Warsyawie z Heleną Marią Górską z domu Rosen i państwo Paderewscy osiedli się w willi Riond-Bosson[11].
Paderewski skomponował swoje jedyne dzieło sceniczne, operę Manru[14][15], na przełomie stulecia. Jej prapremiera odbyła się w Dreźnie 29 maja 1901 roku, a wkrótce zaprezentowano dzieło we Lwowie. Prapremiera amerykańska odbyła się w Metropolitan Opera 14 lutego 1902 roku. Odbyło się jeszcze 9 przedstawień w tym samym sezonie, po czym operę zdjęto z afisza i nigdy nie została wystawiona ponownie. Manru do dziś pozostaje jedyną operą skomponowaną przez Polaka, która została wystawiona w Metropolitan Opera[11].
Menuet G-dur op. 14 nr 1 Paderewskiego w wykonaniu Markusa Staaba
Ignacy Jan Paderewski gra walca Op. 64, nr 2 Fryderyka Chopina. Nagranie z 1917
Na zlecenie Paderewskiego w 1908 roku rzeźbiarz Antoni Wiwulski wykonał pomnik upamiętniający zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Grunwaldem. Monument został odsłonięty w 1910 roku w Krakowie, w obecności ponad 150 tys. osób[16]. Paderewski wygłosił wówczas przemówienie o charakterze niepodległościowym[17].
Po wybuchu I wojny światowej zaczął prowadzić szeroko zakrojoną działalność dyplomatyczną na rzecz Polski, wykorzystując swą popularność na Zachodzie. Paderewski zbierał m.in. fundusze na pomoc ofiarom wojny i był jednym ze współzałożycieli komitetów pomocy Polakom w Paryżu i Londynie. W 1915 roku wraz z Henrykiem Sienkiewiczem założył w VeveySzwajcarski Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. W tym samym roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował działalność. Przed każdym występem przemawiał na temat postulowanej przez niego niepodległości Polski. W krótkim czasie udało mu się zbliżyć do doradcy prezydenta Wilsona, Edwarda House’a[18]. Później spotkał się z samym prezydentem, któremu w styczniu 1917 roku przekazał memoriał na temat Polski (zawierający m.in. koncepcję Stanów Zjednoczonych Polski). Być może z tego powodu sprawa polskiej niepodległości znalazła się w słynnych 14 punktach Wilsona. W sierpniu 1917 roku został przedstawicielem na USA Komitetu Narodowego Polski z Romanem Dmowskim na czele[19].
Fortepian Ignacego Jana Paderewskiego ofiarowany polskiej ambasadzie w Waszyngtonie
Paderewski wraz z żoną oraz z towarzyszącym im majorem Zygmuntem Iwanowskim w roli adiutanta wyruszył w podróż z portu Harwich do Polski na statku „Concord”[20]. Jeszcze 23 grudnia statek zawinął do Kopenhagi, a 25 grudnia dobił do brzegu w Gdańsku. Paderewski zamieszkał w hotelu Danziger Hof, a 26 grudnia o godzinie 11 udał się pociągiem przez Piłę do Poznania[20]. W celu uniknięcia demonstracji politycznych, Urząd Spraw Zagranicznych Rzeszy postanowił zakazać przyjazdu pianiście[potrzebny przypis], a w Rogoźnie Niemcy starali się skierować wiozący go pociąg bezpośrednio do Warszawy z pominięciem Poznania[21]. Dzięki postawie Paderewskiego i Wade’a zamierzenie to nie zostało zrealizowane. Paderewski przybył do Poznania 26 grudnia, czym wywołał ogromne poruszenie pośród miejscowych Polaków. Wręczenie mu nakazu opuszczenia miasta uniemożliwił niemieckim oficerom kordon Straży Ludowej. Paderewski udał się do hotelu Bazar, gdzie wydano na jego cześć okolicznościowy bankiet, po którym wygłosił przemówienie, zakończone owacją i manifestacją patriotyczną. Jego przybycie do stolicy Wielkopolski i entuzjastyczne przywitanie stało się impulsem do wybuchu zakończonego sukcesem powstania[22].
Przyjazd Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania 27 grudnia 1918 był bezpośrednim impulsem do wybuchu powstania wielkopolskiego
Po przyjeździe pierwszego stycznia wieczorem do Warszawy, Paderewski w niedzielę czwartego stycznia spotkał się z Piłsudskim zaraz po spotkaniu wyjechał do Krakowa i wygłosił przemówienie pod pomnikiem Grunwaldzkim, wzywając wszystkich Polaków do jedności w pracy dla odrodzonego kraju. Po powrocie z Krakowa do Warszawy podjął się roli mediatora pomiędzy nim a obozem Dmowskiego. 16 stycznia 1919 roku został premierem, pełniąc również funkcję ministra spraw zagranicznych[23]. Wraz z Romanem Dmowskim jako delegat pełnomocny reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu[24], zakończonej podpisaniem traktatu wersalskiego, kończącego I wojnę światową. W tym czasie wsparł gen. Tadeusza Rozwadowskiego w jego planach tworzenia Legionu Amerykańskiego, który miał walczyć w Polsce z bolszewikami. W wyniku tych działań powstała polsko-amerykańska Eskadra Lotnicza im. Tadeusza Kościuszki. Paderewskiemu nie udało się zrealizować wszystkich założeń strony polskiej, jednak dał się poznać jako sprawny negocjator i dyplomata. Pomimo tego jego bezpartyjny rząd był krytykowany w kraju zarówno przez lewicę, jak i prawicę. Paderewski wiedział, że jego gabinet ma charakter przejściowy, dlatego w grudniu 1919 podał się do dymisji[25]. Następnie wyjechał do Szwajcarii, aby odpocząć od polityki.
Powrócił jednak do Polski w kulminacji wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku. W lipcu 1920 roku zaangażował się w starania dyplomatów brytyjskich mających odsunąć od władzy Józefa Piłsudskiego według ich wspólnej opinii odpowiedzialnego za klęskę wojsk polskich po wyprawie kijowskiej. Zaproponował Romana Dmowskiego na stanowisko premiera i przedstawił listę oficerów, którzy mogliby zastąpić Piłsudskiego na stanowisku Naczelnego Wodza[26].
Został wysłannikiem rządu polskiego do Ligi Narodów. Wkrótce jednak zrezygnował z tej funkcji w 1921 roku[18].
Należał do Bohemian Club jako honorowy członek niejawnego ugrupowania[27].
Ostatnie lata
Ignacy Jan Paderewski (1921)
W 1922 roku wyjechał ponownie do USA, gdzie powrócił do koncertowania. Za odbycie trasy koncertowej po Stanach udało mu się zarobić 500 tys. dolarów, sumę jak na owe czasy astronomiczną. Później zajął się także działalnością charytatywną (w 1932 roku na występ Paderewskiego w Madison Square Garden przybyła rekordowa liczba widzów – 16 tys., a dochód z tego koncertu artysta przeznaczył na bezrobotnych amerykańskich muzyków). W tym czasie otrzymał wiele tytułów i odznaczeń, m.in. tytuł szlachecki od brytyjskiego monarchy Jerzego V[28].
Po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku Paderewski współtworzył tzw. Front Morges[a]. Organizacja ta, opozycyjnie nastawiona wobec sanacji, miała charakter centroprawicowy, a jednym z jej głównych założycieli był generał Władysław Sikorski. Front Morges domagał się demokratyzacji życia politycznego w kraju, ale również postulował wybór Paderewskiego na prezydenta Polski[29].
26 maja 1939 przeszedł zawał serca przed planowanym koncertem w Nowym Jorku, na który zostało wyprzedanych ok. 16 tys. biletów[30].
Po wybuchu II wojny światowej Paderewski wszedł w skład władz Polski na uchodźstwie. Został przewodniczącym Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej w Londynie, która stanowiła substytut Sejmu na emigracji. We wrześniu 1940 roku, mimo podupadającego zdrowia, udał się raz jeszcze do USA, by działać na rzecz Polski. Spowodował między innymi uzyskanie przez rząd Sikorskiego kredytów na uzbrojenie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W czasie II wojny światowej jego nazwisko naziści niemieccy umieścili na liście wrogów III Rzeszy, tzw. Czarnej Księdze[31].
Naród polski okryty głęboką żałobą po pamięci I.J. Paderewskiego traci z Jego odejściem od nas na zawsze jednego z największych swych duchów przewodnich. Cześć Jego pamięci! Rozkaz niniejszy odczytać przed frontem oddziałów i na pokładach okrętów Rzeczypospolitej Polskiej[36]
Pochówki
Tę sekcję należy dopracować:
Źródła WP:WER muszą być udostępnione publicznie, w formie drukowanej lub elektronicznej. Maszynopis ...(w oprac.)... nie spełnia tego wymogu. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.
Pierwotnie Paderewski został pochowany na Narodowym Cmentarzu w Arlington w pobliżu Waszyngtonu, za sprawą osobistego działania w tej kwestii prezydenta Roosevelta[37]. W ramach dokonujących się w Polsce przemian polityczno-społecznych po wyborach w czerwcu 1989, w dniu 29 czerwca 1992 roku trumnę z jego prochami sprowadzono do Polski, gdzie spoczęła w krypcie archikatedry św. Jana w Warszawie. Pośmiertnie odznaczony orderem wojennym Virtuti Militari[38].
Sarkofag Ignacego Jana Paderewskiego w krypcie archikatedry św. Jana w Warszawie
Źródła WP:WER muszą być udostępnione publicznie, w formie drukowanej lub elektronicznej. Maszynopis ...(w oprac.)... nie spełnia tego wymogu. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.
Podczas sekcji zwłok w tajemnicy usunięto z ciała I. Paderewskiego jego serce, z celem pochowania go w przyszłości w kościele św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, gdzie znajdowały się już i znajdują się serca F. Chopina i W.S. Reymonta. W jakiś czas po pogrzebie Jan Smoleński, przedsiębiorca pogrzebowy na Greenpoincie i znany tamtejszy działacz polonijny, który zajmował się pochówkiem Paderewskiego, przekazał urnę z sercem Paderewskiego nowojorskiej placówce Związku Weteranów Armii Polskiej na Brooklynie[39] na przechowanie.
Do kwestii tej powrócił pod koniec wojny ostatni osobisty sekretarz Paderewskiego – Ignacy Kołłupajło. W tym celu skontaktował się z szefem Wydziału Wschodnio-Europejskiego Białego Domu. Ten, po serii konsultacji, przekazał mu informację, że wobec nieustalonych w tym czasie nowych stosunków polsko-amerykańskich administracja rządowa USA na razie nie podejmuje działań w tym zakresie. W tej sytuacji Kołłupajło skontaktował się z kard. Spellmanem, aby pomógł przekazać urnę do kraju. Informacja o tym przedostała się do prasy wywołując falę ataków i gróźb ze strony części amerykańskiego środowiska polonijnego w stosunku do Kołłupajły, co spowodowało, że kardynał również nie podjął tej kwestii.
Kołłupajło w 1973 r., kiedy ukończył pisanie swoich wspomnień w Dallas[40] o ostatnim roku życia Paderewskiego, nie znał miejsca przechowywania urny, ubolewając, że w dalszym ciągu pozostaje ona poza granicami Polski.
Informacje o dalszych losach urny zawarte są w materiale Danuty Piątkowskiej pt. Serce Paderewskiego[41]. Według niej urna z sercem Paderewskiego została przypadkowo odnaleziona w 1959 r. w krypcie mauzoleum na nowojorskim cmentarzu Cypress Hill (Cyprysowe Wzgórze) m.in. przez Henryka Archackiego, wydawcę, dziennikarza, artystę-grafika, działacza i historyka Polonii amerykańskiej. Mimo że sprawie został nadany szeroki rozgłos medialny, kwestia godnego pochówku nie została podjęta przez tamtejsze środowisko polonijne.
Ponownie, w 1983 r., zostały o tym znalezisku poinformowane Kongres Polonii Amerykańskiej oraz Fundacja Kościuszkowska, które dopiero trzy lata później utworzyły Komitet Serca Paderewskiego pod przewodnictwem Henryka Archackiego. Staraniem komitetu urnę przewieziono do Johnson Atelier Technical Institute of Sculpture w Mercerville, NJ, do pracowni rzeźbiarza Andrzeja Pityńskiego i tam 26 czerwca 1986 r. dokonano jej komisyjnego otwarcia i potwierdzenia zawartości, po czym umieszczono ją w urnie-płaskorzeźbie wykonanej przez Andrzeja Pityńskiego[b]. Tego samego dnia przewieziono ją do Doylestown, zwanego „amerykańską Częstochową”, do tamtejszego Narodowego Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej i przytwierdzono do marmurowej ściany we wschodniej części westybulu świątyni. Uroczystość odsłonięcia i dedykacji odbyła się 29 czerwca 1986 r., w czterdziestą piątą rocznicę śmierci Paderewskiego.
7 stycznia 1880 roku Ignacy Jan Paderewski poślubił Antoninę Korsak, absolwentkę Instytutu Muzycznego w Warszawie. Ślub odbył się w Rudni na Wołyniu – majątku panny młodej. Antonina zmarła 9 miesięcy później, 18 października 1880 roku, krótko po porodzie[33]. Ich syn, Alfred urodził się 9 października 1880 roku. Zmarł on w 1901 roku, w wyniku powikłań związanych z chorobą krążenia[42].
Braćmi przyrodnimi Ignacego Jana Paderewskiego byli Józef Paderewski (1871–1958), wieloletni nauczyciel gimnazjalny w Bydgoszczy i Stanisław Paderewski (1875–1914), polski inżynier górniczy oraz porucznik Legionów Polskich, który poległ 14 listopada 1914 roku w bitwie pod Krzywopłotami.
Był katolikiem. Kilkakrotnie odbył pielgrzymkę na Jasną Górę, w honorowej księdze klasztoru zachowały się jego cztery wpisy.
Przekazał też duże sumy nie tylko Jasnej Górze, ale także na potrzeby prześladowanego przez zaborców Kościoła w Polsce, na co pozwolił mu jego duży majątek[45].
Charakterystyczną cechą młodego Ignacego Jana Paderewskiego były jego długie i kręcone rude włosy[46].
Gimnazjum nr 95 z Oddziałami integracyjnymi im. I.J. Paderewskiego w Warszawie
Szkoła Podstawowa nr 378 im. I.J. Paderewskiego w Warszawie
Zespół Szkół nr 1 im. Ignacego Paderewskiego (składający się z I Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi i Publicznego Gimnazjum Dwujęzycznego nr 12) w Wałbrzychu
Zespół Szkół Muzycznych im. I.J. Paderewskiego w Tarnowie[65]
Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Ignacego Jana Paderewskiego w Kartuzach[66]
Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. I.J. Paderewskiego w Stalowej Woli[67]
m/s Paderewski – statek (IMO 9731389), masowiec należący do Chipolbrok[72]
m/t Ignacy Jan Paderewski – statek (IMO 9969388), gazowiec należący do Orlenu[73][74]
Upamiętnienie
Pomnik przed dworkiem Paderewskiego w Kąśnej DolnejMural z wizerunkiem I.J. Paderewskiego w Nowym Dworze MazowieckimPomnik Ignacego Paderewskiego w Parku Strzeleckim w Krakowie
Czesław Halski napisał publikacje pt. Ignacy Jan Paderewski w dziesiątą rocznicę zgonu. Szkic biograficzny (1951) oraz Ignacy Jan Paderewski. Dzieje wielkiego Polaka i wielkiego Europejczyka (1964)[75].
W 1975 roku wyemitowano polską monetę kolekcjonerską o nominale 100 zł. Moneta ta została wykonana ze srebra próby 625 w nakładzie 60 184 egzemplarzy, miała średnicę 32 mm i wagę 16,5 g, rant gładki[76].
W 1991 roku powstał biograficzny film dokumentalny pt. Powrót Paderewskiego w reżyserii Aliny Czerniakowskiej.
29 października 2010 roku Sejm RP przyjął uchwałę, w której uczcił pamięć Ignacego Jana Paderewskiego w 150. rocznicę jego urodzin[81]. Z tej samej okazji Poczta Polska wydała znaczek pocztowy z fotografią pianisty[82].
Od 2014 roku organizowany jest w Warszawie w pierwszej połowie listopada Międzynarodowy Festiwal Ignacego Jana Paderewskiego[83]. 3 maja 2018 roku na rynku w Ciężkowicach został odsłonięty pomnik ławeczka Ignacego Jana Paderewskiego.
Wizerunek Paderewskiego widniał na banknocie o nominale 2 000 000 zł, będącym w obiegu w latach 1992–1996[84].
Jego wizerunek znajduje się na 10. i 11. stronie polskich paszportów wydawanych od 5 listopada 2018 roku[85].
W 2018 r. Poczta Polska wydała w nakładzie 180 tys. sztuk należący do serii „100. rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości” i zaprojektowany przez Marzannę Dąbrowską znaczek pocztowy o nominale 2,60 zł upamiętniający Ignacego Jana Paderewskiego[86].
W 2019 roku Narodowy Bank Polski wydał banknot kolekcjonerski o nominale 19 złotych z wizerunkiem Ignacego Jana Paderewskiego[87].
Wizerunek Paderewskiego widnieje na wydanym przez Pocztę Polską w 2019 r. z okazji stulecia istnienia PWPW znaczku pocztowym o nominale 14,50 zł i nakładzie 130 tys. sztuk[88].
W 2020 roku w Teatrze Muzycznym w Poznaniu powstał musical inspirowany życiem i twórczością Paderewskiego, pod tytułem Virtuoso[90]. W spektaklu pojawiają się też inne postacie historyczne, m.in. Józef Piłsudski, Roman Dmowski i Helena Modrzejewska. Reżyserem musicalu jest Jerzy Jan Połoński, a libretto i muzykę napisał Matthew Hardy.
W czerwcu 2023 r. odsłonięto mural upamiętniający postać I.J. Paderewskiego w Nowym Dworze Mazowieckim przy ulicy Paderewskiego 10. Mural powstał z inicjatywy wspólnoty mieszkaniowej (pomysłodawca Zbigniew Tarnowski) przy udziale władz miasta.
W 2024 w Muzeum Wnętrz w Otwocku Wielkim, oddziale Muzeum Narodowego w Warszawie (MNW) zorganizowano wystawę stałą pt. „Dar Paderewskiego”. Wystawa prezentuje ponad 220 dzieł sztuki i pamiątek związanych z Ignacym Janem Paderewskim[91].
W 2025 przy Placu Słowiańskim w Malborku odsłonięto pomnik Ignacego Jana Paderewskiego[92].
Paderewski jest jednym z głównych bohaterów filmu Hiszpanka (2015) w reż. Łukasza Barczyka[93], luźno opartego na wydarzeniach powstania wielkopolskiego. Film przedstawia fikcyjną reinterpretację podróży Paderewskiego z Londynu do Poznania oraz przemówienie z balkonu hotelu Bazar. W rolę kompozytora wcielił się Jan Frycz[93].
Uwagi
↑Nazwa pochodzi od miejscowości, gdzie znajdowała się rezydencja Paderewskiego w Szwajcarii i gdzie ogłoszono deklarację ideową ugrupowania.
↑Jest to brązowa figura polskiego orła w koronie z rozpiętymi skrzydłami, który w kompozycji koła o średnicy 120 cm przedstawia w centralnym punkcie ekspresyjną twarz Paderewskiego skłonioną nad pozłoconym sercem, spoczywającym na fragmencie klawiatury fortepianu.
Przypisy
↑Małgorzata Perkowska-Waszek, Jeszcze o dacie urodzin oraz o ‘powinności wojskowej’ I.J. Paderewskiego, w: Muzykolog wobec świadectw źródłowych i dokumentów: Księga Pamiątkowa dedykowana Profesorowi Piotrowi Poźniakowi w 70. rocznicę urodzin, red. Z. Dobrzańska-Fabiańska [et al.], Kraków 2009, s. 301–309.
↑Jan Szczepański, Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku, Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 119.
↑PiotrP.MajewskiPiotrP., Posłowie i Senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939. Słownik biograficzny, tom IV M–P, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2009, s. 306–307.
Źródła WP:WER muszą być udostępnione publicznie, w formie drukowanej lub elektronicznej. Maszynopis ...(w oprac.)... nie spełnia tego wymogu. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.
I.J. Paderewski, Szopen. Warszawa 1926. Nakładem czasopisma „Muzyka”
Henryk Opieński, I.J. Paderewski. Esquisse de sa vie et de son oeuvre. Lausanne, Éditions SPES, 1928, 2e édition 1948.
Ignacy Jan Paderewski, Pamiętniki. Spisała Mary Lawton. Przekład z j. ang.: W. Lisowska i T. Mogilnicka. Wstęp: Witold Rudziński. Kraków, P.W.M. [1961]
Władysław Dułęba, Zofia Sokołowska, Ignacy Jan Paderewski – Mała kronika życia pianisty i kompozytora. Wstęp: Tadeusz Szeligowski. Ilustracje. Kraków, P.W.M. [1960]. Wyd. II, zmienione [1976]
Werner Fuchss, Paderewski: reflets de sa vie. Genève: La Tribune, coll. « Un homme, une vie, une œuvre », 1981, 278 p.
AndrzejA.PiberAndrzejA., Droga do sławy. Ignacy Paderewski w2 latach 1860–1902., Warszawa: PIW, 1982, ISBN 83-06-00555-4, OCLC830229879.
ÉricÉ.LipmannÉricÉ., Paderewski, l’idole des années folles, Paryż: Balland, 1984, s. 341.
Franciszek Pulit, Dom w Ojczyźnie. Ignacy Jan Paderewski w Kąśnej Dolnej, Fundacja Paderewskiego Chicago, Tarnów – Kąśna Dolna, 1990, 35 stron + 1 nlb, 26 fotografii cz-b, format 215 × 135 mm.
HenrykH.PrzybylskiHenrykH., Paderewski. Między muzyką a polityką, Katowice: Wydawnictwo UNIA, 1992, ISBN 83-900057-1-9, OCLC834075965.
BogusławB.RabaBogusławB., Między romantyzmem a modernizmem. Twórczość kompozytorska Ignacego Jana Paderewskiego, Wrocław: UWr, 2010, s. 267.
