ZAM-2

ZAM-2 – polski komputer pierwszej generacji zbudowany na lampach, wersja produkcyjna polskiego komputera XYZ. Przeznaczony przede wszystkim do obliczeń numerycznych był także używany do przetwarzania danych np. w Towarzystwie Ubezpieczeń i Reasekuracji WARTA^[1], a w NRD współpracował z maszynami analitycznymi^[2]^[3]. Wyprodukowano 12 szt. w wersjach: Alfa, Beta i Gamma.

Twórcy ZAM-2 otrzymali w 1964 r. nagrodę państwową II stopnia.

Zmiany w stosunku do XYZ

dodanie rejestru indeksowego i uzupełnienie listy rozkazów
zastąpienie pamięci rtęciowej magnetostrykcyjną
podwojenie pojemności pamięci bębnowej
użycie zamkniętych szaf zamiast stojaków centrali telefonicznej
od wersji gamma zastąpienie przekaźnikowej macierzy przełączającej głowice pamięci bębnowej tranzystorową (zastosowana w pozostałych przy naprawach).

Dane techniczne

rodzina: ZAM
organizacja:
- jednoadresowy, dynamiczny komputer szeregowy o sterowaniu układowym
- arytmetyka binarna, zapis liczb znak-moduł stałopozycyjny^[4]
- słowo maszynowe: 36 bitów (długie słowo) lub 18 bitów (krótkie słowo)
- 18 bitowe liczby całkowite
- 36 bitowe liczby ułamkowe
- 18 bitowe słowo rozkazu zawierające pola:
  - 1 bitowy modyfikator rozkazu np. zmieniający długość operantu
  - 5 bitowy kod rozkazu
  - 12 bitowy adres
- 32 rozkazy arytmetyczne, logiczne i sterownia; brak rozkazów zmiennoprzecinkowych i działań na znakach (lista rozkazów w opisie makroasemblera SAS)
szybkość:
- taktowanie: 405 kc (kilocykli, 405 kHz)
- ok. 1000 dodawań na sekundę
- ok. 300 mnożeń na sekundę
pamięć:
- operacyjna pamięć magnetostrykcyjna na liniach opóźniających
  - 1024 krótkich słów (2.25 KiB)
  - średni czas dostępu: 0,36 ms^[5]
- bębnowa
  - głowice stałe
  - pojemność 32 768 słów krótkich (128 ścieżek po 256 słów krótkich) - 72 KiB
  - średni czas dostępu zależny od wykonania macierzy przełączającej głowice:
    - przekaźnikowa: 40 ms
    - tranzystorowa: 20 ms
urządzenia zewnętrzne:
- dalekopis o szybkości 7 znaków na sekundę
- fotoelektryczny czytnik pięciokanałowej taśmy o szybkości 300 znaków na sekundę
- perforator pięciokanałowej taśmy o szybkości 30 znaków na sekundę
- w NRD czytnik kart ELLIOTT-B 42 wymieniony następnie na reproducer kart^[2]
rozkazy: 32 rozkazy 18 bitowe
rejestry:
- arytmometru:
  - 36 bitowe na magnetostrykcyjnych liniach opóźniających
    - akumulator − 36 bity i bit nadmiaru
    - mnożnik − 36 bitów
  - rejestr pośredniczący
  - 1 bitowe
    - bit nadmiaru akumulatora
    - bit znaku akumulatora
    - bit znaku mnożnika
- układu sterowania:
  - licznik rozkazów
  - rejestr rozkazów
  - licznik powtórzeń dla rozkazów mnożenia, dzielenia i przesunięć
  - bit modyfikacji rozkazów
technologia:
- ok. 850 lamp elektronowych, 6000 ostrzowych^{[potrzebny przypis]} diod germanowych i 500 tranzystorów^[5]
- w pamięci bębnowej tranzystory
- pakiety montowane na płytkach tekstolitowych, montaż przestrzenny, lutowane połączenia między łączówkami.
budowa (moduły):
- dwie szafy o wymiarach 2300 × 2000 × 400 mm (arytmometr, pamięć wewnętrzna i układ sterowania)
- stolik operatora
- pamięć bębnowa
- stolik urządzenia wejściowego
- stolik urządzenia wyjściowego
- zasilacz
zajmowana przestrzeń: około 60 m²
całkowita waga: około 1.8 ton^[5]
zasilanie: 3 fazy 380/220 V, 50 Hz, pobór mocy: około 12,5 KW
chłodzenie: szafy i inne urządzenia posiadały wentylatory, a komputer nie wymagał klimatyzacji, jedynie szafa z pamięcią wewnętrzną posiadała wentylatory sterowne przez termostat (pamięć wewnętrzna wymagała stałej temperatury).

Języki programowania

SAS - makroasembler
SAKO - autokod zwany "Polskim Fortranem".

Produkcja

Alfa — dwie sztuki w latach 1960—61 z pamięcią rtęciową wymienioną w czasie uruchamiania na magnetostrykcyjną. Sprzedane Oficerskiej Szkole Łączności w Zegrzu i Biurze Projektów Przemysłu Syntezy Chemicznej w Gliwicach.
Beta — dwie sztuki w latach 1961—1962 z pamięcią magnetostrykcyjną.
Gamma — osiem sztuk w latach 1962—1965, z czego 2 sztuki wyeksportowano do NRD^[2]. W pamięci bębnowej zastosowano tranzystory.

Eksploatacja

Opłata za 1 godz. pracy komputera w 1966 wynosiła 800 zł (ok. 433 zł w 2017 po inflacji)^[6]

Roczne wykorzystanie czasu pracy w ośrodku obliczeniowym „ETOPROJEKT”:^[7]

Wykorzystanie	Czas	%
Efektywny czas pracy	2631 h 5'	69,8
Przeglądy techniczne	495 h 30'	13,0
Przestoje awaryjne	656 h 19'	17,2
Razem	3782 h 55'	100

Najdłuższy czas bezawaryjnej pracy: 140 h.
Najdłuższy czas awarii: 30 h.
Najczęściej występowały awarie we/wy, ale były łatwe do usunięcia.
Najbardziej kłopotliwe były błędy pamięci operacyjnej.
Niezawodność poprawiło zastosowanie klimatyzacji.

Literatura

Konrad Fiałkowski "Maszyna cyfrowa ZAM-2" Wydawnictwa Naukowo-Techniczne,Warszawa 1963 r.

Przypisy

↑ PRZETWARZANIE DANYCH: Zastosowanie ZAM-2 w przedsiębiorstwie ubezpieczeniowym, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 3, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1967, s. 27-31 [dostęp 2018-09-11] .
↑ ^a ^b ^c Maszyny ZAM-2 w NRD, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 3, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1966, s. 21 [dostęp 2018-09-11] .
↑ W.W. Klepacz W.W., Wykorzystanie maszyn typu ZAM-2 w NRD, „Maszyny Matematyczne” (4), BIBLIOTEKA CYFROWA POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ, 1967, s. 40 [dostęp 2019-02-28] (pol.).
↑ Konstrukcje instytutu Maszyn Matematycznych, [w:] Informatyka Nr 3, Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA NOT, 1973, s. 13 Tabela 1 [dostęp 2018-09-11] .
↑ ^a ^b ^c COMPUTERS AND CENTERS, OVERSEAS: 6. Instytut Maszyn Matematycznych, ZAM 2, Warsaw, Poland, [w:] Gordon DG.D. Goldstein Gordon DG.D., DIGITAL COMPUTER NEWSLETTER. VOLUME 16, NUMBER 1, styczeń 1964, s. 21-23 [dostęp 2018-09-12] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-03] (ang.).
↑
Dla porównania: opłata za 1 godz. pracy UMC-1 wynosiła 150 zł (ok. 81 zł w 2017 po inflacji)
- ALEKSANDERA. SENKOWSKI ALEKSANDERA., Ośrodki obliczeniowe w Polsce, „Maszyny Matematyczne” (2), Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1966, s. 23 [dostęp 2019-01-02] .
↑ Z doświadczeń eksploatacji maszyny ZAM-2, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 5, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1968, s. 15 [dostęp 2018-09-11] .

[1] PRZETWARZANIE DANYCH: Zastosowanie ZAM-2 w przedsiębiorstwie ubezpieczeniowym, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 3, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1967, s. 27-31 [dostęp 2018-09-11] .

[:1-2] Maszyny ZAM-2 w NRD, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 3, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1966, s. 21 [dostęp 2018-09-11] .

[3] W.W. Klepacz W.W., Wykorzystanie maszyn typu ZAM-2 w NRD, „Maszyny Matematyczne” (4), BIBLIOTEKA CYFROWA POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ, 1967, s. 40 [dostęp 2019-02-28] (pol.).

[4] Konstrukcje instytutu Maszyn Matematycznych, [w:] Informatyka Nr 3, Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA NOT, 1973, s. 13 Tabela 1 [dostęp 2018-09-11] .

[:0-5] COMPUTERS AND CENTERS, OVERSEAS: 6. Instytut Maszyn Matematycznych, ZAM 2, Warsaw, Poland, [w:] Gordon DG.D. Goldstein Gordon DG.D., DIGITAL COMPUTER NEWSLETTER. VOLUME 16, NUMBER 1, styczeń 1964, s. 21-23 [dostęp 2018-09-12] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-03] (ang.).

[6] Dla porównania: opłata za 1 godz. pracy UMC-1 wynosiła 150 zł (ok. 81 zł w 2017 po inflacji)
ALEKSANDERA. SENKOWSKI ALEKSANDERA., Ośrodki obliczeniowe w Polsce, „Maszyny Matematyczne” (2), Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1966, s. 23 [dostęp 2019-01-02] .

[7] ALEKSANDERA. SENKOWSKI ALEKSANDERA., Ośrodki obliczeniowe w Polsce, „Maszyny Matematyczne” (2), Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1966, s. 23 [dostęp 2019-01-02] .

[7] Z doświadczeń eksploatacji maszyny ZAM-2, [w:] Maszyny Matematyczne Nr 5, Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, 1968, s. 15 [dostęp 2018-09-11] .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

Prekursory i komputery zerowej generacji	Bomba PARK PARC GAM-1
Analogowe	AKAT-1 AP -600 -1200 ARAL ARR AWA ELWAT EMAT-30 MA-48L UMA-14 UMA-20
Analogowo-cyfrowe	WAT 1001 WAT 1010
Mainframe	ANOPS BINEG BINUZ EMAL EMAL-2 JAGA MCERO UMC -1 -10 SMC1 XYZ ZAM -2 -3 -21 -41 RIAD R-32 R-34 Odra 1001 1002 1003 1013 1103 1204 1304 1305 1325 Rodan SKOK
Minikomputery	GEO -1 -2 -20 -3 K-202 KAR-65 MOMIK 8b Mera 300 Mera 400 MX-16 MKJ-25 MKJ-28 PRS-4 PSP-80 RTDS-8 SMC-3
Mikrokomputery	Mera 60 Mera 80 Mera 100 MSP-80 PSPD 90
Domowe	Cobra 1 Elwro 700 Solum Elwro 800 Junior Meritum MIK CA80 Unipolbrit 2086
Osobiste	Bosman 8 ComPAN 8 Elwro 500 600 800 801AT Kowary Mazovia 1016 2032 MK 45
Przeliczniki	LE 1 2 3 4 5 LL 1 S-1